Czersk

Początki osadnictwa na terenie dzisiejszego Czerska sięgają VI-VII wieku, kiedy to na wzgórzach czerskich, położonych na skraju lewobrzeżnej skarpy wiślanej, powstała rozległa osada słowiańska. Jednak w połowie X stulecia została ona opuszczona.

Pod koniec XI wieku, w czasach panowania Bolesława Śmiałego lub Władysława Hermana, na terenie Wzgórza Zamkowego założono drewniano-ziemny gród. Na początku XII wieku, w północno-wschodniej części dziedzińca wzniesiono niewielki kościół p.w. św. Piotra, zbudowany z ciosów wapiennych. W połowie XII wieku gród czerski został zniszczony prawdopodobnie w wyniku najazdu. Umocnienia grodowe wraz z zabudową i świątynią zostały spalone. Po upadku warowni gród przeniesiono na sąsiednie wzgórze środkowe. Na zgliszczach dotychczasowego założenia utworzono wówczas cmentarz, istniejący do końca XIII wieku.

Na blisko sto lat Czersk znika ze źródeł pisanych. Dopiero na początku XIII stulecia stał się przedmiotem zainteresowania książąt mazowieckich. Miejscowość stała się wówczas ośrodkiem kasztelanii czerskiej. W 1224 roku źródła wymieniają kasztelana Piotra Pilcha.

Na początku 1229 roku książę mazowiecki Konrad I, podczas walk o tron krakowski, porwał księcia Henryka Brodatego, którego uwięził w grodzie czerskim. Wypuścił go jeszcze w tym samym roku po interwencji żony Henryka – Jadwigi oraz zrzeczeniu się przez niego roszczeń do Małopolski.

W okresie rządów księcia Konrada I odbudowano kościół grodowy, który konsekrowano w 1245 roku, podnosząc go jednocześnie do godności kolegiaty. Świątynia stała się siedzibą archidiakona. Przy kolegiacie św. Piotra znajdowała się rezydencja kanoników. Pod koniec XIV wieku zespół kapituły czerskiej liczył prawdopodobnie 4 osoby.

Około 1388 roku z inicjatywy księcia Janusza I w miejscu przestarzałego grodu rozpoczęto budowę murowanego zamku. Warownię wzniesiono na nieregularnym planie, wyznaczonym przez obwód dotychczasowego grodu. Powstał wówczas zasadniczy zrąb założenia, obejmujący mury obwodowe, dwie cylindryczne wieże – południową i zachodnią oraz Wieżę Bramną zlokalizowaną od strony północno-wschodniej.

W czasach książąt mazowieckich wieże cylindryczne miały wysokość murów obronnych. Wysunięta poza lico muru obwodowego Wieża Bramna o wysokości 22 metrów została wzniesiona na planie czworoboku o wymiarach 8,86 x 8,66 m. W jej wnętrzach znajdowały się pomieszczenia wrotnego oraz burgrabiego.

Po przyłączeniu Mazowsza do Korony zamek czerski stał się własnością królewską. W tym okresie podwyższono cylindryczne wieże. W 1547 roku zamek został nadany królowej Bonie jako oprawę wdowią. Z jej inicjatywy rozpoczęto wymianę drewnianej zabudowy dziedzińca zamkowego na murowaną. Powstały wówczas tzw. rezydencja Bony, czyli nieregularny pałac o wymiarach 10 x 30 m oraz Dom południowy.

Podczas „potopu” szwedzkiego, 6 kwietnia 1656 roku, pokonana przez Stefana Czarneckiego pod Warką dywizja wojsk szwedzkich zajęła zaniedbany zamek w Czersku. Po trzech dniach Szwedzi opuścili go, pozostawiając za sobą zniszczone miasto. W następnych latach Kozacy oraz wojska Rakoczego dopełniły zniszczeń zarówno miasta, jak też i zamku.

W latach 1762–1766 starosta czerski Franciszek Bieliński podjął próbę restauracji zamku, planując umieszczenie w nim archiwum ksiąg grodzkich i ziemskich. Powstał wówczas murowany most przez fosę. Jednak po III rozbiorze Polski i zajęciu Czerska przez Prusaków mury warowni zostały częściowo zburzone. W 1905 roku władze pruskie, wykorzystując cegłę pochodzącą ze zrujnowanego zamku, wzniosły w pobliżu warowni kościół parafialny p.w. Przemienienia Pańskiego. W latach 1907–1911 z inicjatywy Towarzystwa Opieki nad Zabytkami Przeszłości Kazimierz Skórewicz przeprowadził pierwsze prace konserwatorskie. Podczas I wojny światowej, w 1915 roku zamek został uszkodzony podczas walk niemiecko-rosyjskich. W dwudziestoleciu międzywojennym podjęto badania, dzięki którym odkryto fundamenty kolegiaty św. Piotra.

Fot. tyt.: Narodowe Archiwum Cyfrowe

Jeśli podoba się Wam to, co czytacie – wesprzyjcie wirtualną kawą.