Czersk

Początki osadnictwa na wzgórzach czerskich, położonych na skraju lewobrzeżnej skarpy wiślanej, sięgają VI-VII wieku. W tym czasie na ich terenie powstała osada o charakterze otwartym. W wyniku koncentracji osadnictwa na dzisiejszym Wzgórzu Zamkowym w IX wieku powstała osada, która w połowie X stulecia została opuszczona.

Pod koniec XI wieku, w czasach panowania Bolesława Śmiałego lub Władysława Hermana, na terenie Wzgórza Zamkowego założono drewniano-ziemny gród. Na początku następnego stulecia na terenie grodu, w północno-wschodniej jego dziedzińca, wzniesiono z wapiennych ciosów niewielki kościół p.w. św. Piotra. Była to jednonawowa budowla pełniąca funkcję kościoła grodowego, której relikty odsłonięto w dwudziestoleciu międzywojennym.

Zimą 1142 roku należący do księcia Bolesława Kędzierzawego gród w Czersku został zniszczony przez oddziały jego brata księcia Władysława II. Umocnienia grodowe wraz z zabudową i świątynią zostały spalone. Po upadku warowni gród przeniesiono na sąsiednie wzgórze środkowe. Na zgliszczach dotychczasowego założenia utworzono wówczas cmentarz, istniejący do końca XIII wieku.

Na blisko sto lat Czersk znika ze źródeł pisanych. Na początku XIII stulecia stał się ośrodkiem kasztelanii książęcej. Na początku 1229 roku książę mazowiecki Konrad I, podczas walk o tron krakowski, porwał księcia Henryka Brodatego, którego uwięził w grodzie czerskim. Wypuścił go jeszcze w tym samym roku po interwencji żony Henryka – Jadwigi oraz zrzeczeniu się przez niego roszczeń do Małopolski. Kilka lat później, w 1239 roku książę mazowiecki uwięził w Czersku małoletniego księcia Bolesława Wstydliwego.

W okresie rządów księcia Konrada I Mazowieckieg  odbudowano kościół grodowy, który konsekrowano w 1245 roku, podnosząc go jednocześnie do godności kolegiaty. Świątynia stała się siedzibą archidiakona. Przy kolegiacie św. Piotra znajdowała się rezydencja kanoników. Pod koniec XIV wieku zespół kapituły czerskiej liczył prawdopodobnie 4 osoby.

Około 1388 roku z inicjatywy księcia Janusza I w miejscu przestarzałego grodu rozpoczęto budowę murowanego zamku. Warownię wzniesiono na nieregularnym planie, wyznaczonym przez obwód dotychczasowego grodu. Powstał wówczas zasadniczy zrąb założenia, obejmujący mury obwodowe, dwie cylindryczne wieże – południową i zachodnią oraz wieżę Bramną zlokalizowaną od strony północno-wschodniej.

W czasach książąt mazowieckich wieże cylindryczne miały wysokość murów obronnych. Wysunięta poza lico muru obwodowego wieża Bramna o wysokości 22 metrów została wzniesiona na planie czworoboku o wymiarach 8,86 x 8,66 m. W jej wnętrzach znajdowały się pomieszczenia wrotnego oraz burgrabiego.

Po przyłączeniu przez króla Zygmunta Starego Mazowsza do Korony w 1526 roku zamek czerski stał się własnością królewską. Prawdopodobnie w latach 1626-1547 podwyższono cylindryczne wieże. W 1547 roku zamek został nadany królowej Bonie jako oprawę wdowią. Z jej inicjatywy rozpoczęto wymianę drewnianej zabudowy dziedzińca zamkowego na murowaną. Powstały wówczas tzw. rezydencja Bony, czyli nieregularny pałac o wymiarach 10 x 30 m (zwany także dworem Feliksa Parysa) oraz dom południowy.

Podczas „potopu” szwedzkiego, 6 kwietnia 1656 roku, pokonana przez Stefana Czarneckiego pod Warką dywizja wojsk szwedzkich zajęła zaniedbany zamek w Czersku. Po dwóch dniach Szwedzi opuścili warownię, wysadzając przed wymarszem część zamkowych murów oraz pozostawiając za sobą podpalone miasto i zniszczone świątynie. W następnych latach Kozacy oraz wojska Rakoczego dopełniły zniszczeń zarówno miasta, jak też i zamku.

W latach 1762–1766 starosta czerski Franciszek Bieliński podjął próbę restauracji zamku, planując umieszczenie w nim archiwum ksiąg grodzkich i ziemskich. Powstał wówczas murowany most przez fosę. Jednak po III rozbiorze Polski i zajęciu Czerska przez Prusaków mury warowni zostały częściowo zburzone. W 1905 roku władze pruskie, wykorzystując cegłę pochodzącą ze zrujnowanego zamku, wzniosły w pobliżu warowni kościół parafialny p.w. Przemienienia Pańskiego. W latach 1907–1911 z inicjatywy Towarzystwa Opieki nad Zabytkami Przeszłości Kazimierz Skórewicz przeprowadził pierwsze prace konserwatorskie. Podczas I wojny światowej, w 1915 roku zamek został uszkodzony podczas walk niemiecko-rosyjskich. W dwudziestoleciu międzywojennym podjęto badania, dzięki którym odkryto fundamenty kolegiaty św. Piotra.

Fot. tyt.: Narodowe Archiwum Cyfrowe

Jeśli podoba się Wam to, co czytacie – wesprzyjcie wirtualną kawą.