Ciechanów

Początki położonego na pograniczu Mazowsza i Prus Ciechanowa sięgają przełomu VII i VIII wieku, kiedy to na Farskiej Górze istniał drewniano-ziemny gród obronny. W 2. połowie X wieku został on włączony wraz z Mazowszem do państwa pierwszych Piastów.

Ciechanów po raz pierwszy pojawia się na kartach historii w 1065 roku w tzw. dokumencie mogileńskim, wydanym przez króla Bolesława Śmiałego, w którym władca uposażył ufundowany wówczas klasztor benedyktynów w Mogilnie. Miejscowość jest jednym z 19 grodów obciążonych dziesięciną na rzecz opactwa.

W połowie XIII wieku Ciechanów jest siedzibą kasztelanii książęcej, a pierwsza wzmianka o niej pochodzi z 1254 roku (Ratiborus Castellanus de Techonov).

Ze względu na swoje nadgraniczne położenie, gród ciechanowski był ważnym ogniwem obrony północnych rubieży Mazowsza. Z tego powodu był często najeżdżany początkowo przez Prusów i Litwinów, a później także przez Krzyżaków.

Lokacja Ciechanowa na prawie chełmińskim nastąpiła co najmniej w połowie XIV wieku. W 1400 roku książę Janusz I Starszy odnowił je w związku z przeniesieniem osady w nowe miejsce.

Budowę murowanego zamku ciechanowskiego, usytuowanego na bagnistym terenie na prawym brzegu rzeki Łydyni, rozpoczęto w połowie XIV wieku. Jednak pierwsze wzmianki o warowni pochodzą z 1429 roku, kiedy to mistrz Niklos przedstawił księciu mazowieckiemu Januszowi I rachunki dotyczące prac przy budowie zamku.

Wzniesione na planie regularnego czworoboku (o wymiarach 48 x 57 m) założenie zamkowe obejmowało dwie cylindryczne wieże narożne (wschodnią zwaną Więzienną oraz zachodnią zwaną Arsenałem), flankujące kurtynę południową z bramą wjazdową. W części północnej dziedzińca znajdował się dwukondygnacyjny pałac książęcy (tzw. Dom Książęcy) z czterema pomieszczeniami na każdej kondygnacji. W jego przyziemiu mieściły się pomieszczenia gospodarcze, natomiast na piętrze — sale reprezentacyjne.

W 1467 roku w wyniku pożaru Ciechanów wraz z książęcą rezydencją uległ poważnym zniszczeniom. Zarówno miasto, jak i warownię, szybko odbudowano. Podczas odbudowy zamek został znacznie unowocześniony. Podwyższono wówczas mury obronne i wieże oraz dobudowano piętro pałacu. Zlikwidowano także starą bramę, przebijając nową w południowej części muru zachodniego. Nowy wjazd na zamek poprzedzono przedbramiem oraz mostem na palach. Wzdłuż kurtyny południowej wzniesiono zabudowę murowaną, natomiast do kurtyny wschodniej i zachodniej zostały dostawione drewniane budynki gospodarcze.

W 1526 roku, po śmierci ostatniego księcia mazowieckiego Janusza III, Ciechanów wraz z Mazowszem został przyłączony do Korony. Po wybrukowaniu zamkowego dziedzińca i dobrych naprawach poszycia dachów (w latach trzydziestych XVI wieku) w 1547 roku ciechanowska warownia została przekazana królowej Bonie, której nadano na Mazowszu rozległe dobra jako tzw. oprawę wdowią. Dzięki królowej zamek przeżywał okres swojej świetności. Został wówczas przebudowany na jej renesansową rezydencję.

Po opuszczeniu Polski przez Bonę na zamku w Ciechanowie urzędowali starostowie, którzy sprawowali tu rządy grodzkie. Przechowywano także archiwum grodzkie oraz organizowano sejmik ziemski. Jednak w wyniku zaniedbań ciechanowskich starostów warownia zaczęła stopniowo chylić się ku ruinie. W 1647 roku w zaniedbanym zamku zatrzymała się Maria Ludwika Gonzaga — żona Władysława IV.

Podczas „potopu” oraz w trakcie wojny północnej Szwedzi zdewastowali zamek i obrócili w ruinę. Nie powiodły się, podejmowane pod koniec XVIII wieku przez Adama Krasińskiego próby ratowania warowni. Ostatecznie u schyłku stulecia zamek opuszczono, a władze pruskie rozebrały wewnętrzną zabudowę oraz przedbramie na materiał budowlany m.in. dla wznoszonego w pobliskiej Opinogórze browaru. W 1. połowie XIX wieku ruiny ciechanowskiego zamku znalazły się w rękach rodziny Krasińskich. Na początku XX wieku hrabia Adam Krasiński przekazał zamkowe ruiny do użytku ciechanowskiej staży pożarnej, która wykorzystywała go jako miejsce zabaw i wieców. Po II wojnie światowej przeprowadzono na zamku prace konserwatorskie i udostępniono go zwiedzającym w formie „trwałej ruiny”.

Fot. tyt.: Narodowe Archiwum Cyfrowe

Jeśli podoba się Wam to, co czytacie – wesprzyjcie wirtualną kawą.