Radzyń Chełmiński

Tereny dzisiejszego Radzynia są zamieszkane co najmniej od VII wieku. We wczesnym średniowieczu na szlaku komunikacyjnym do Pomezanii, pośród jezior i mokradeł, powstał drewniano-ziemny gród zamieszkany przez plemiona pruskie. Na początku XIII wieku stał się on głównym ośrodkiem administracji mazowieckiej na ziemi chełmińskiej, w którym urzędował wojewoda mazowiecki Krystyn, zamordowany w 1217 roku przez księcia mazowieckiego Konrada I.

W 1224 roku dobra radzyńskie zostały zakupione przez biskupa pruskiego Chrystiana i pozostawały w jego rękach do 1231 roku, kiedy to przeszły na własność Zakonu Krzyżackiego, który wzniósł tutaj warowny obóz, będący miejscem postoju dużego garnizonu. W swojej kronice Piotr z Dusburga wspomina, że w roku Pańskim 1234 brat i mistrz Herman, kiedy już usunął z ziemi chełmińskiej Prusów, zebrał wojsko braci i zbrojnych i wybudował zamek Radzyń na pustkowiu, które rozciągało się pomiędzy ziemią chełmińską a Pomezanią.

Wkrótce po upadku drugiego powstania pruskiego w 1278 roku Zakon Krzyżacki rozpoczął budowę pobliżu dotychczasowego grodu murowanego zamku. Prace budowlane zostały ukończone prawdopodobnie przed 1329 rokiem, ponieważ w tym roku na zamku odbył się zjazd duchowieństwa i rycerstwa ziemi chełmińskiej.

Radzyński zespół obronny składał się z zamku głównego oraz dwóch przedzamczy (południowego i wschodniego). Czteroskrzydłowy zamek główny wzniesiono na planie zbliżonym do kwadratu (o wymiarach 49,4 x 49,6 m, z narożnymi wieżami 52 m) z kwadratowym dziedzińcem pośrodku i czterema kwadratowymi wieżyczkami w narożach wysuniętymi poza lico muru. W narożu południowo-zachodnim wznosiła się masywna, ośmioboczna wieża, pełniąca funkcję ostatniego punktu obrony. Od zachodu znajdował się dansker, połączony arkadowym gankiem ze skrzydłem zachodnim.

Program użytkowy zamku głównego nie odbiegał zasadniczo od rozwiązań w innych zamkach konwentualnych. W reprezentacyjnym skrzydle południowym na pierwszym piętrze mieściły się kościół św. Krzyża (w części wschodniej) oraz refektarz (w części zachodniej), pomiędzy którymi znajdowało się przesklepione pomieszczenie, służące prawdopodobnie jako mieszkanie komtura domowego. W skrzydle wschodnim mieściły się kapitularz i dormitorium, w północnym — kuchnia oraz infirmeria, natomiast w zachodnim — mieszkanie komtura oraz przejście gankiem do danskera. Na wyższych kondygnacjach skrzydeł znajdowały się magazyny, pomieszczenia czeladzi oraz ganki obronne ze strzelnicami. Komunikację pomiędzy skrzydłami zapewniał krużganek otaczający dziedziniec zamkowy.

Zamek główny ze wszystkich stron otoczony był szerokim na 12 m parchamem oraz wewnętrzną fosą otoczoną zewnętrznym murem oporowym. Wjazd na jego teren znajdował się od strony południowej.

Na południe od zamku głównego znajdowało się rozległe przedzamcze, założone rzucie trapezu. Do jego murów obwodowych przylegały zabudowania gospodarcze (m.in. browar, słodownia, spichlerz, kuźnia, obory i stajnie), na których dachach znajdowały się ganki obronne. W dwóch narożach przedzamcza (północno-wschodnim i północno-zachodnim) wzniesiono dwie kilkukondygnacyjne wieżyczki strażnicze. W wieży południowo-wschodniej znajdowała się brama, łącząca z przedzamczem wschodnim,. Niewiele wiadomo o rozplanowaniu i zabudowie przedzamcza wschodniego. Było prawdopodobnie związane z ochroną i obsługą traktu wjazdowego na zamek.

Zamek w Radzyniu był na tyle silną warownią, że w lipcu 1410 roku wytrzymała dwumiesięczne oblężenie wojsk polskich. Opanowały ją dopiero podczas odwrotu spod Malborka we wrześniu tego roku. Po zajęciu zamku król Władysław Jagiełło obsadził go załogą dowodzoną przez rycerza Jaśka Sokołowa z Lamberku. Kolejnymi dowódcami byli Dobiesław Puchała oraz Wojciech Malski. Po odejściu głównych sił polskich wojska krzyżackie przystąpiły do 6-tygodniowego oblężenia zamku, jednak bez powodzenia. Warownia powróciła we władanie Zakonu po zawarciu I pokoju toruńskiego w lutym 1411 roku.

Po wybuchu powstania antykrzyżackiego w lutym 1454 roku oddziały Związku Pruskiego szturmem zdobyły krzyżacką warownię. Dwa lata później, w 1456 roku oddziały krzyżackie próbowały odbić zamek, ale bezskutecznie. W odwecie spacyfikowały miasto.

W 1466 roku, na mocy II pokoju toruńskiego, Radzyń wraz z zamkiem został przyłączony do Polski, stając się własnością królewską. Po odbudowie ze zniszczeń wojennych zamek stał się siedzibą starostów królewskich.

Podczas wojny polsko-szwedzkiej, we wrześniu 1628 roku, zamek radzyński był oblegany przez wojska szwedzkie, które doprowadziły do zniszczenia skrzydeł północnego i zachodniego.

Po I rozbiorze Polski w 1772 roku zamek został przejęty przez władze pruskie. W ocalałych pomieszczeniach warowni umieszczono zarząd państwowych dóbr ziemskich. Jednak już w 1780 roku przeniesiono go do nowej siedziby w mieście. Rozpoczęto wówczas trwającą do lat 30. XIX wieku rozbiórkę zamku, wykorzystując uzyskany materiał budowlany do wzniesienia m.in. ratusza. Przerwano ją na skutek protestów mieszkańców. Pod koniec XIX wieku pod kierunkiem Conrada Steinbrechta zamek częściowo odgruzowano i zabezpieczono piwnice pod zamkowym kościołem.

W latach 1910-1911 częściowo odbudowano radzyńską warownię. Kościół przykryto wówczas dwuspadowym dachem ceramicznym. Pod koniec lat 30. XX wieku podjęto remont zamkowych murów. Kolejne prace renowacyjne warowni przeprowadzono w latach 1961-1966. Zastąpiono wówczas ceramiczny dach kościoła betonowym dachem łupinowym oraz zrekonstruowano elewacje skrzydła południowego od strony dziedzińca. Obecnie teren warowni oraz część pomieszczeń zamkowych są udostępnione dla turystów.

Fot. tyt.: Narodowe Archiwum Cyfrowe

Jeśli podoba się Wam to, co czytacie – wesprzyjcie wirtualną kawą.