Brody

Pierwsze wzmianki o położonych na północny wschód od Lwowa Brodach pojawiają się w XV stuleciu. W 1441 roku król Władysław Warneńczyk nadał Janowi Sienińskiemu zamek w Olesku wraz z okolicznymi dobrami. Wśród nich znajdowała się niewielka osada Brody. Po śmierci Jana miejscowość przypadła jego synowi Piotrowi. W wyniku kolejnych podziałów majątku Brody znalazły się w rękach Jadwigi z d. Sienińskiej Kamienieckiej, żonie Marcina Kamienieckiego, wojewody podolskiego. W 1580 roku ich potomkowie sprzedali Brody Stanisławowi Żółkiewskiemu, wojewodzie bełzkiemu.

Nowy właściciel, doceniając położenie miejscowości na szlaku prowadzącym na Podole i Wołyń postanowił założyć nowe miasto. Początkowo miejscowość nosiła nazwę Lubicz (od nazwy herbu Żółkiewskich), jednak nowa nazwa nie przyjęła się.

W 1629 roku Brody stały się własnością hetmana polnego koronnego Stanisława Koniecpolskiego. Z jego inicjatywy w latach 1630-1635 w zachodnim krańcu miasta wzniesiono potężną cytadelę o powierzchni 8000 m kw. według projektu Guillaume le Vasseur de Beauplana. Pracami budowlanymi przy jej wznoszeniu kierował Andrea dell’Aqua.

Otoczona głęboką fosą cytadela została założona na planie regularnego pięcioboku. Wały ziemne zostały oskarpowane murami z kamienia i cegły z kamiennym detalem architektonicznym. Dodatkowo forteca została powiązana z bastionowymi fortyfikacjami miasta.

Wjazd na teren twierdzy znajdował się od strony miasta, do którego prowadził zwodzony most oraz grobla, osłonięte dodatkowo rawelinem. Wzniesione bastiony o prostych barkach nawiązywały do zamku Koniecpolskich w Podhorcach. W połączonych amfiladowo pomieszczeniach ze sklepieniami krzyżowymi mieściły się m.in. kwatery wojska i magazyny. W bastionach znajdowały się sześcioboczne sale o sklepieniach palmowych wspartych na środkowym słupie. Na dziedzińcu cytadeli, oprócz studni, znajdował się drewniany budynek przeznaczony m.in. na mieszkanie dla komendanta twierdzy.

Podczas powstania Chmielnickiego w 1648 roku Brody zostały zniszczone przez zbuntowanych Kozaków, ale forteca oparła się ich szturmowi. W latach kolejnych latach wojska tureckie i tatarskie nie podejmowały się jej zdobycia.

Według tradycji, gdy urząd kasztelana krakowskiego pozostawał nieobsadzony Maria Kazimiera, żona Jana III Sobieskiego, miała rzec do Stanisława Koniecpolskiego, wnuka hetmana: daj brody, a będziesz Panem krakowskim. Pewne jest to, że 1682 roku bezdzietny kasztelan krakowski zapisał Brody wraz z twierdzą Jakubowi Sobieskiemu, który odsprzedał je Potockim w 1704 roku.

W 1. połowie XVIII wieku brodzka twierdza była okupowana i zdewastowana przez wojska rosyjskie, tracąc znaczenie obronne. W połowie tego stulecia Stanisław Potocki przekształcił ją w późnobarokową rezydencję. Wzniesiono wówczas przy kurtynie północnej pałac, a od strony miasta reprezentacyjną bramę z wieżą zegarową. Dwukondygnacyjny pałac z ryzalitami bocznymi posiadał elewacje (frontową i boczne) zdobione pilastrami. W 1755 roku w pałacowych wnętrzach odbyło się wesele córki Stanisława Potockiego — Teofili, która wyszła za mąż za Fryderyka Moszyńskiego. Ich małżeństwo zakończyło się rozwodem w 1764 roku.

Po I rozbiorze Polski Brody znalazły się w zaborze austriackim. Po 1809 roku na polecenie władz Wincenty Potocki rozebrał umocnienia cytadeli od strony miasta. W 1833 roku Brody znalazły się w rękach Jana Kazimierza Młodeckiego, w którego rodzinie pozostawały do 1939 roku. Zniszczony w czasie I wojny światowej pałac został spalony przez wojska bolszewickie w 1920 roku. Chociaż został odbudowany ze zniszczeń przez ostatnich właścicieli, to jednak został ponownie zdewastowany przez wojsko stacjonujące tu po 1945 roku.

Fot. tyt.: zbiory Narodowego Archiwum Cyfrowe

Jeśli podoba się Wam to, co czytacie – wesprzyjcie wirtualną kawą.