Golub-Dobrzyń

Położone w południowej części ziemi chełmińskiej dobra ostrowicko-golubskie do schyłku XIII wieku znajdowały się w rękach biskupów włocławskich. W 1293 roku w drodze wymiany z biskupem włocławskim Wisławem dobra golubskie ponownie znalazły się we władaniu Zakonu Krzyżackiego.

W latach 1293-1295 Krzyżacy wznieśli strażnicę o konstrukcji drewniano-ziemnej. Jak wynika z relacji Piotra z Dusburga w 1296 roku wojsko litewskie weszło do ziemi chełmińskiej i w okolicy zamku Golubia ograbiło pięć wsi. Strażnica istniała stosunkowo krótko, ponieważ już na początku XIV wieku, z inicjatywy pruskiego mistrza krajowego Konrada von Sacka, rozpoczęto budowę murowanego zamku konwentualnego, składającego się z zamku właściwego i przedzamcza.

Czteroskrzydłowy zamek właściwy wzniesiono na planie prostokąta (o wymiarach 39 x 42 m) z kwadratowym dziedzińcem, wokół którego na wysokości pierwszego piętra biegł drewniany krużganek. W narożu północno-zachodnim rozpoczęto budowę wieży głównej, jednak po wzniesieniu lochu i przyziemia prawdopodobnie nigdy jej nie ukończono. W pozostałych narożach wzniesiono niewielkie wieżyczki, umieszczone bezpośrednio na koronie murów. Wjazd na dziedziniec zamkowy znajdował się w skrzydle zachodnim, obok którego mieściła się na parterze wartownia oraz izba odźwiernego. W pozostałych skrzydłach znajdowały się kuchnia, piekarnia oraz warsztaty i stajnie

W reprezentacyjnym skrzydle południowym, ponad gospodarczym przyziemiem mieściły się najważniejsze pomieszczenia konwentu. We wschodniej części piętra usytuowana była kaplica p.w. św. Krzyża przekryta trójprzęsłowym sklepieniem gwiaździstym. Jej ściany były zdobione polichromią ornamentalną oraz ostrołukowymi oknami z maswerkami i laskowaniem. W grubości północnej ściany kaplicy mieściły się dwie cele pokutnicze. W części zachodniej skrzydła mieścił się kapitularz ze sklepieniami krzyżowo-żebrowymi. W skrzydle wschodnim znajdowały się zakrystia, refektarz oraz pomieszczenie o nieustalonym przeznaczeniu. W północnym — dormitorium i przejście gankiem do danskera, natomiast w zachodnim — mieszkanie komtura.

Zamek właściwy otoczono jedynie od strony zachodniej murowanym przedmurzem, w którego narożach od strony zachodniej znajdowały się dwie cylindryczne wieże (przystosowane do użycia broni palnej) oraz przybudówka. Wieża południowo-zachodnia została wzniesiona po 1330 roku, natomiast północno-zachodnia wraz z przybudówką — na początku XV stulecia.

Od strony zachodniej do zamku właściwego przylegało przedzamcze, założone na planie prostokąta o wymiarach 70 x 100 m. Wjazd na jego teren usytuowany był od strony zachodniej (traktu toruńskiego) i prowadził przez most zwodzony nad fosą i wieżę bramną. Na jego terenie, wzdłuż murów znajdowały się budynki gospodarcze (stodoły, stajnie, spichlerze itp.).

Zamek golubski był na tyle silną warownią, że na początku lat 30. XIV wieku oparł się próbom zdobycia go przez króla Władysława Łokietka. Po bitwie grunwaldzkiej w lipcu 1410 roku, podczas której zginął komtur golubski Mikołaj Röder, zamek został opanowany bez walki przez wojska polskie i nadany przez króla Władysława Jagiełłę rycerzowi Niemście ze Szczytnik. Jednak już w październiku tego roku Krzyżacy, przy pomocy wojsk inflanckich, odzyskali warownię.

W sierpniu 1422 roku, podczas wojny „golubskiej”, wojska polsko-litewskie (po ostrzale z czternastu dział) szturmem zaatakowały warownię. Przedzamcze zostało całkowicie spalone, a zamek właściwy poważnie uszkodzony. W trakcie walki zginął komtur golubski oraz kilkunastu rycerzy zakonnych, natomiast pozostała część załogi dostała się do niewoli. Po zakończeniu działań wojennych zamek był odbudowywany przez Zakon jeszcze w latach 40. XV wieku.

Po wybuchu powstania antykrzyżackiego, w 1. połowie lutego 1454 roku zamek golubski opanowały siły Związku Pruskiego. We wrześniu 1455 roku król Kazimierz Jagiellończyk przekazał warownię w dzierżawę swojemu dworzaninowi Grotowi z Ostrowa. W następnym roku władca w zamian za zasługi nadał Oldrzychowi Czerwonce m.in. zamek golubski. We wrześniu 1460 roku, pod nieobecność Czerwonki (uwięzionego przez króla czeskiego Jerzego z Podiebradów), krzyżackie wojska zaciężne dowodzone przez Bernarda Szumborskiego rozpoczęły oblężenie Golubia. W wyniku zdrady mieszczan jego wojska opanowały miasto. Dowodzona przez Andrzeja Puszkarza załoga zamku zdołała odeprzeć atak. Dopiero w 1462 roku zwolniony z czeskiego więzienia Oldrzych Czerwonka odzyskał miasto. Po zawarciu w październiku 1466 roku II pokoju toruńskiego zamek stał się siedzibą starosty.

W 1511 roku król Zygmunt Stary zlecił biskupowi chełmińskiemu Janowi Konopackiemu opiekę nad zamkiem golubskim i jego odbudowę. W 1524 roku starostwo golubskie wraz z zamkiem objął Stanisław Kostka, który trzy lata później rozpoczął przebudowę warowni. Powstały wówczas m.in. nowe sklepienia w zakrystii i w wieży na międzymurzu, natomiast w kapitularzu zastąpiono sklepienia stropami belkowymi oraz przebudowano wnęki okienne.

Potomkowie Stanisława Kostki piastowali urząd starosty przez blisko 100 lat, do 1611 roku. Po nich w latach 1611-1625 w zamku rezydowała królewna Anna Wazówna, siostra króla Zygmunta III Wazy. W latach 1616-1623 z inicjatywy królewny średniowieczny zamek został przebudowany na późnorenesansową rezydencję.

Duże zniszczenia na zamku przyniosły wojny polsko-szwedzkie w XVII wieku. Warownia została wyremontowana dopiero w 1. połowie XVIII stulecia przez starostę Fryderyka Denhofa.

Po I rozbiorze Polski w 1772 roku zamek golubski stał się siedzibą zarządu Domeny Golubskiej, a część pomieszczeń przeznaczono na mieszkania dla pracowników. Kaplica zamkowa była wykorzystywana przez protestantów do sprawowania nabożeństw. Podczas wojen napoleońskich zamek był wykorzystywany jako lazaret. Od 1815 roku na zamku urzędowali przedstawiciele pruskiej intendentury, a od 1833 roku był wykorzystywany jako więzienie. Upadek zamku zapoczątkowały gwałtowne huragany w latach 1842 i 1847, które spowodowały zawalenie renesansowych attyk w skrzydłach północnym, południowym i zachodnim. Od 1883 roku pomieszczenia skrzydła zachodniego były wykorzystywane na siedzibę szkoły oraz mieszkanie nauczyciela.

Na początku XX wieku cesarz Wilhelm IV przeznaczył znaczne środki na remont zamku, jednak przerwał go wybuch I wojny światowej. Prace remontowe wznowiono w dwudziestoleciu międzywojennym. Rozebrano wówczas grożące zawaleniem ściany (północną i wschodnią) oraz sklepienia zakrystii. W latach 30. XX wieku w pomieszczeniach zamkowych urządzono muzeum regionalne. W czasie II wojny światowej golubska warownia była siedzibą władz okupacyjnych oraz ośrodka szkoleniowego dla młodzieży hitlerowskiej. Po jej zakończeniu, w latach 1947-1952 przeprowadzono na zamku pierwsze prace zabezpieczające i konserwatorskie. W latach 60. XX wieku przeprowadzono na jego terenie kompleksowe badania archeologiczno-architektoniczne. Po przeprowadzeniu remontu we wnętrzach golubskiej warowni umieszczono muzeum regionalne oraz hotel. Od wielu lat na terenie zamku odbywa się Międzynarodowy Turniej Rycerski.

Fot. tyt.: zbiory Narodowego Archiwum Cyfrowego

Jeśli podoba się Wam to, co czytacie – wesprzyjcie wirtualną kawą.