Nidzica

Położona na terenie Puszczy Galindzkiej słabo zaludniona ziemia sasińska została zajęta przez Zakon Krzyżacki w połowie XIII wieku. Prawdopodobnie w latach sześćdziesiątych na wysokim wzgórzu otoczonym z trzech stron wodami rzeki Nidy wzniesiono drewnianą strażnicę. Ochraniała ona przed najazdami z Litwy i Mazowsza. Nie jest znany jej wygląd. Jednak pierwsza wzmianka o jej istnieniu pojawia się dopiero w 1376 roku. Nidzicka strażnica była siedzibą komornika podległego komturowi w Dzierzgoniu. Po utworzeniu w 1341 roku komturstwa w Ostródzie podniesiono rangę rezydującego w niej urzędnika na prokuratora, który podlegał komturowi ostródzkiemu.

U podnóża wzgórza zamkowego, po zachodniej stronie, rozwijała się osada, która otrzymała prawa miejskie w 1381 roku z rąk wielkiego mistrza Winricha von Kniprode. Położona w zakolu Nidy Nidzica została tuż po lokacji otoczona murami obronnymi z basztami, dwiema bramami (Polską i Niemiecką) oraz furtą prowadzącą do zamku.

Budowę murowanego zamku prokuratorskiego w Nidzicy rozpoczęto w 1370 roku. Była ona prowadzona do około 1400 roku. Położona na stromym wzgórzu warownia została wzniesiona na planie prostokąta o wymiarach 43,3 x 61,5 m z głównym skrzydłem zachodnim, dwóch skrzydeł bocznych oraz skrzydłem wschodnim, przez które prowadził wjazd na dziedziniec zamkowy. We wschodnich narożach usytuowane były dwie pięciokondygnacyjne, czworoboczne wieże, pomiędzy którymi znajdował się budynek bramny dostawiony do skrzydła wschodniego. Pierwotnie dziedziniec zamkowy ze studnią otoczony był drewnianymi krużgankami komunikacyjnymi, zastąpionymi po II wojnie światowej betonową konstrukcją.

Główne skrzydło zachodnie, wzniesione na planie prostokąta o wymiarach 34,15 x 14 m, był przykryty dachem dwuspadowym. W jego piwnicach znajdowały się pomieszczenia magazynowe, natomiast w przyziemiu – gospodarcze. Na pierwszym piętrze skrzydła mieściła się kaplica z niewielkim wykuszem, refektarz oraz komnata prokuratora. Najwyższe, trzecie, piętro pełniło funkcje magazynowo-obronne. Znacznie niższe skrzydła boczne (północne i południowe) były przykryte dachami pulpitowymi i pełniły funkcje magazynowo-mieszkalne. Wjazd na dziedziniec zamkowy był umieszczony w czterokondygnacyjnym skrzydle wschodnim, flankowanym dwiema kwadratowymi wieżami o wysokości 23 m, pełniącymi funkcje obronno-mieszkalne i obserwacyjne.

Od strony wschodniej do zamku przylegało niewielkie przedzamcze, które było wielokrotnie przebudowywane. Z tego względu nie jest znany jego pierwotny wygląd, a jego obecna forma powstała w wyniku przebudowy przeprowadzonej w XVI stuleciu.

W 1389 roku, pomimo trwających jeszcze prac budowlanych, na zamku w Nidzicy doszło do jednego z wielu spotkań dyplomatycznych przedstawicieli Zakonu Krzyżackiego, Polski i Litwy. Spotkania te jednak nie zapobiegły zbliżającej się wojnie. 12 lipca 1410 roku maszerujące na Grunwald wojska polskie bez walki zajęły zamek wraz z miastem. Jednak już we wrześniu tego roku Nidzica powróciła w ręce Zakonu.

Podczas kolejnego konfliktu polsko-krzyżackiego, tzw. wojny „głodowej”, pod koniec lipca 1414 roku wojska króla Władysława Jagiełły ponownie zaatakowały Nidzicę. Po tygodniowym oblężeniu krzyżacka załoga zamkowa skapitulowała. Jednak pod koniec września warownia została niespodziewanie odbita przez wojska krzyżackie dowodzone przez komtura ostródzkiego Jana von Bichau.

Po wybuchu powstania antykrzyżackiego, około 19 lutego 1466 roku Nidzica wraz z zamkiem została opanowana przez siły Związku Pruskiego. Rok później, bo już w marcu 1455 roku zamek w Nidzicy został obsadzony przez zaciężnych czeskich dowodzonych przez Jana Koldy, który utrzymał warownię przez całą wojnę trzynastoletnią. Jednak w wyniku ustaleń II pokoju toruńskiego zawartego w październiku 1466 roku Nidzica powróciła we władanie Zakonu.

Podczas ostatniej wojny polsko-krzyżackiej, tzw. pruskiej (1519-1521), wojska polskie nie ominęły Nidzicy. Wzmocniona rycerzami zaciężnymi załoga zamkowa zdołała odeprzeć oblężenie wojsk polskich. Po sekularyzacji Zakonu w 1525 roku na zamku nidzickim utworzono starostwo książęce.

Do poważnych zniszczeń zamku doszło podczas wojen polsko-szwedzkich w XVII wieku. W 1656 roku oblegały go wojska tatarskie jednak bezskutecznie. Jednak warownia nidzicka najbardziej ucierpiała podczas wojen napoleońskich na początku XIX wieku, gdy stacjonowały w niej wojska francuskie.

Dzięki staraniom nidzickiego radcy prawnego Ferdynanda Tymoteusza Gregoroviusa w latach dwudziestych XIX wieku przeprowadzono na zamku prace remontowo-adaptacyjne, przystosowując go na potrzeby sądu i więzienia. W sierpniu 1914 roku, podczas ofensywy wojsk rosyjskich, Nidzica doznała poważnych zniszczeń. Jednak po zakończeniu działań wojennych została szybko odbudowana. W latach trzydziestych XX wieku, po przeprowadzeniu prac restauratorskich, na zamku urządzono muzeum regionalne. Pod koniec II wojny światowej, w trakcie działań wojennych warownia została częściowo zniszczona. Prace remontowe i restauracyjne na zamku podjęto już 1949 roku, które ukończono w 1965 roku. Obecnie na zamku mieści się hotel i restauracja.

Il. tyt.: C. Steinbrecht, Die Baukunst des deutschen Ritterordens in Preussen, t. 4, Die Ordensburgen der Hochmeisterzeit in Preussen

Jeśli podoba się Wam to, co czytacie – wesprzyjcie wirtualną kawą.