Przemyśl

Początki Przemyśla, jednego z najstarszych miast Podkarpacia, sięgają X wieku. Istnienie wczesnośredniowiecznego grodu na wzgórzu zamkowym potwierdza wzmianka w Kronice Nestora pod rokiem 981. Został on wówczas zniszczony w trakcie wyprawy księcia kijowskiego Włodzimierza Wielkiego przeciwko Lachom, podczas której przyłączył polskie tereny Grodów Czerwieńskich do Rusi Kijowskiej.

W 1018 roku król Bolesław Chrobry, podczas wyprawy kijowskiej, ponownie przyłączył Przemyśl do Polski. Wzniesiono wówczas na terenie grodu murowaną romańską rotundę i przylegające do niej palatium (rozebrane prawdopodobnie w XIII wieku). W późniejszych konfliktach zbrojnych między Polską, Rusią i Węgrami Przemyśl był kilkakrotnie niszczony. Około 1119 roku książę halicki Wołodar Rościsławowicz wzniósł trzynawową cerkiew z mozaikową posadzką i polichromowanymi ścianami, wokół której powstał cmentarz, funkcjonujący aż do XV wieku.

W 1340 roku, w wyniku zawartych umów dynastycznych, król Kazimierz Wielki przyłączył do Królestwa Polskiego część księstwa halickiego wraz z Przemyślem. Z inicjatywy władcy na miejscu drewniano-ziemnego grodu wzniesiono pierwszy murowany zamek, zniszczony w 1498 roku przez Wołochów.

W latach 1512-1553 starosta przemyski Piotr Kmita wyremontował i znacznie rozbudował królewską warownię. Zamek posiadał wówczas plan czworoboku z czworoboczną basztą zbliżoną do kwadratu w narożu południowym oraz trzema okrągłymi basztami w pozostałych. Wzdłuż kurtyn południowo-wschodniej i południowo-zachodniej znajdowały się zabudowania mieszkalne, natomiast w kurtynie północno-zachodniej – brama wjazdowa z budynkiem bramnym. W części wschodniej dziedzińca zamkowego usytuowane były zabudowania gospodarcze. Od strony północno-zachodniej założenia znajdował się ufortyfikowany przygródek z zabudowaniami gospodarczymi.

Kolejna przebudowa zamku nastąpiła w latach 1616–1633 z inicjatywy starosty Marcina Krasickiego. Podwyższono wówczas baszty północną i wschodnią, natomiast skrzydło północno-wschodnie przebudowano na budynek mieszkalny z krużgankami.

Po śmierci Marcina Krasickiego zamek, pozbawiony bieżących napraw, zaczął podupadać. Dopiero w 1759 roku starosta przemyski Stanisław Poniatowski (późniejszy król Polski) przystąpił do remontu warowni. Zburzono wówczas kurtynę południowo-zachodnią wraz z basztami południową i zachodnią oraz wzniesiono nowy mur kurtynowy, zmniejszając jednocześnie powierzchnię zamku.

Po I rozbiorze Polski w 1772 roku Przemyśl znalazł się w zaborze austriackim. W XIX wieku Austriacy zaadaptowali zabudowania zamkowe na więzienie. W 1842 roku na terenie wzgórza założono park, likwidując jednocześnie pozostałości zamkowego przygródka. Od 1884 roku zamek znajdował się w rękach Przemyskiego Towarzystwa Dramatycznego „Fredreum”.

Przeprowadzony w latach 70. i 80. XX wieku gruntowny remont zamku przywrócił jego wygląd z czasów Piotra Kmity. Obecnie w zamkowych wnętrzach funkcjonuje centrum kulturalne.

Fot. tyt.: zbiory Narodowego Archiwum Cyfrowego

Jeśli podoba się Wam to, co czytacie – wesprzyjcie wirtualną kawą.