Wąbrzeźno

We wczesnym średniowieczu na przesmyku między jeziorami Zamkowym i Frydek istniał gród z obszernym podgrodziem. Służyło ono okolicznej ludności jako schronienie w razie zagrożenia. Po sprowadzeniu przez księcia mazowieckiego Konrada I do Polski Krzyżaków, osada znalazła się w rękach Zakonu.

Pierwsza wzmianka o Wąbrzeźnie pochodzi z 1246 roku. Wówczas, po utworzeniu trzy lata wcześniej diecezji chełmińskiej, wielki mistrz Henryk von Hohenlohe Wambrez przekazał miejscowość biskupom chełmińskim. W latach 70. XIII wieku gród wraz z osadą został zniszczony przez Prusów. Nowa osada Friedeck powstała w bardziej obronnym miejscu, na wschodnim brzegu Jeziora Zamkowego.

Na początku XIV wieku z inicjatywy biskupa Hermana von Prizna w północno-zachodniej części Wąbrzeźna rozpoczęto budowę murowanego zamku. Biskupia warownia była dwuczłonowym założeniem, składającym się z zamku właściwego oraz przedzamcza.

Otoczony parchamem zamek właściwy założono na planie kwadratu o boku 60 m. Składał się z trzech dwukondygnacyjnych skrzydeł otaczających niewielki dziedziniec ze studnią pośrodku. Natomiast od strony północno-wschodniej wznosiła się wielokondygnacyjna, ośmioboczna wieża, częściowo wysunięta poza lico muru. W najbardziej reprezentacyjnym skrzydle południowo-wschodnim na piętrze znajdowały się kaplica p.w. św. Marka, zakrystia oraz refektarz. Jako jedyne było podpiwniczone oraz posiadało murowany krużganek na wysokości pierwszego piętra. W pozostałych skrzydłach ponad gospodarczym przyziemiem mieściły się komnaty biskupie oraz pomieszczenia administracyjne. Na najwyższych kondygnacjach wszystkich skrzydeł znajdowały się spichrze i ganki obronne.

Po bitwie pod Grunwaldem w lipcu 1410 roku wojska polskie nie zaatakowały zamku w Wąbrzeźnie, mimo że biskup Arnold Stapil poparł Zakon Krzyżacki.

Po wybuchu wojny trzynastoletniej w 1454 roku Wąbrzeźno zostało zajęte przez wojska polskie. Jednak 10 lat później, w 1464 roku, Bernard Szumborski wraz ze swoimi oddziałami zdobył zamek i poważnie go zniszczyły. Po zawarciu II pokoju toruńskiego, biskupi chełmińscy przystąpili do odbudowy rezydencji w Wąbrzeźnie. Ukończyli ją pod koniec XV stulecia.

Z inicjatywy biskupa Macieja Konopackiego, w latach 1611-1613 na zamku w Wąbrzeźnie przeprowadzono prace budowlane. Wkrótce jednak biskupia rezydencja zaczęła podupadać. Przyczynił się do tego najazd szwedzki w 1626 roku.

Ostateczną zagładę warowni zadały działania wojenne prowadzone podczas „potopu” szwedzkiego (1655-1660). W wyniku długotrwałego ostrzału artyleryjskiego przez wojska szwedzkie miasto wraz zamkiem zostały poważnie zniszczone. Odtąd biskupi rezydowali w pobliskim Sitnie. W lustracji z 1676 roku czytamy: zamek zgoła wszystek spustoszony ani okien ani drzwi niemasz. Pokoje tak zniszczone, że w żadnym mięszkać niemoże…

Po I rozbiorze Polski w 1772 roku i sekularyzacji dóbr kościelnych, Wąbrzeźno należało do państwa pruskiego. Zrujnowana biskupia rezydencja przeszła na własność gminy Podzamek. W tym też roku król pruski Fryderyk II wydał zgodę na rozbiórkę jej pozostałości. Materiał budowlany wykorzystano m.in. do odbudowy zabudowań w mieście.

Po odzyskaniu niepodległości, w 1920 roku na terenie Góry Zamkowej (odkupionej od prywatnego właściciela) urządzono park miejski. W okresie międzywojennym przystąpiono m.in. do zalesiania części nieużytków na jej terenie. Wytyczono również kilka dróg publicznych.

Podczas II wojny światowej władze okupacyjne planowały wybudowanie na terenie zamku ośrodka dla młodzieży z Hitlerjugend. W związku z tym w latach 1940-1941 przeprowadzone były badania archeologiczne. Obecnie z biskupiego zamku zachowały się czytelne zarysy fos, relikty murów zamku właściwego oraz wieży.

Fot. tyt.: zbiory Narodowego Archiwum Cyfrowego

Jeśli podoba się Wam to, co czytacie – wesprzyjcie wirtualną kawą.