Brodnica

Chociaż pierwsze wzmianki o Brodnicy pojawiają się w krzyżackiej kronice Piotra z Dusburga, opisującej najazd Jaćwingów na kasztelanię michałowską w 1262 roku, to jednak trudno jednoznacznie określić początki osady. Powstała ona prawdopodobnie jeszcze przed przybyciem Krzyżaków na ziemię chełmińską. Już w XII wieku przebiegał tędy ważny szlak handlowy na Mazowsze. Naprzeciwko dzisiejszej Brodnicy położona była komora celna w Michałowie (wzmiankowana w 1138 roku). We wrześniu 1298 roku podczas najazdu na ziemię chełmińską Litwini zniszczyli osadę Straisberg. Wówczas Krzyżacy nazywali tak dzisiejszą Brodnicę.

Budowę murowanego zamku rozpoczęto na początku XIV wieku i kontynuowano w czterech etapach aż do 1415 roku. W pierwszym etapie, trwającym do 1317 roku, wzniesiono mury obwodowe zamku, wieżę główną oraz część zabudowy wokół dziedzińca. Ufortyfikowano wówczas przedzamcze, pełniące prawdopodobnie funkcje warownego obozu. W kolejnym etapie, przypadającym na lata 1317-1339, ukończono budowę siedziby konwentu. W tym okresie wzmiankowany jest rezydujący na zamku brodnickim komtur domowy. Podczas trzeciego etapu na zamku usunięto zniszczenia popowodziowe oraz ukończono zagospodarowywanie przedzamcza. Ostatni etap prac związany jest z przebudową fortyfikacji zamkowych przez Mikołaja Fellensteina w 1415 roku.

Czteroskrzydłowa warownia została wzniesiona na planie kwadratu (o boku 45 m), w której trzech narożach znajdowały się czworoboczne wieżyczki wysunięte przed lico muru. W czwartym, północnym narożu mieściła się potężna dwunastokondygnacyjna wieża (bergfried) o wysokości ponad 50 m. Była w dolnych kondygnacjach sześcioboczna, natomiast w wyższych — ośmioboczna. Wejście do niej prowadziło wyłącznie z ganku obronnego. Ganek obiegał górne kondygnacje zamkowych skrzydeł. Wieża posiadała trzy poziomy obronne: pierwszy na wysokości trzeciej kondygnacji w formie drewnianego ganku wspartego na kroksztynach. Jednak dwa pozostałe znajdowały się w obrębie najwyższej kondygnacji. Obok wieży znajdowała się brama wjazdowa z przedbramiem i częściowo zwodzonym mostem nad fosą.

Na pierwszym piętrze wszystkich skrzydeł znajdowały się główne pomieszczenia zamkowe. We wschodniej części skrzydła południowo-wschodniego mieściła się pięcioprzęsłowa kaplica p.w. Bożego Ciała i Panny Marii, natomiast w części zachodniej — kapitularz. W skrzydle północno-wschodnim usytuowany był refektarz, natomiast w skrzydłach południowo-zachodnim i północno-zachodnim — dormitoria, mieszkanie komtura i kapelana. Na parterze i w piwnicach znajdowały się pomieszczenia magazynowe i gospodarcze (spiżarnię, warsztaty, stajnie itp.). Z kolei na najwyższych kondygnacjach były pomieszczenia do celów gospodarczych i militarnych. Dziedziniec zamkowy otoczony był dwukondygnacyjnym krużgankiem wspartym na granitowych kolumnach.

Zamek właściwy otoczony był niskim murem obwodowym tworzącym szerokie międzymurze. W jego północno-zachodnim narożu wzniesiono kwadratową wieżę obronną. Ponadto warownię otaczała z trzech stron nawodniona fosa, zasilana wodami rzeki Drwęcy.

Od strony wschodniej i południowej do zamku właściwego przylegało nieregularne przedzamcze w kształcie litery L. Było otoczone murem obronnym z kilkoma basztami oraz dwiema wieżami bramnymi (prowadzącymi do miasta i w kierunku Grudziądza). Na jego terenie znajdowały się zabudowania zaplecza gospodarczego (stajnie, spichlerze, młyny, kuźnie, browar), usytuowane przy murze obronnym.

W 1329 roku na zamku brodnickim odbyła się rada wielkiej kapituły Zakonu, podczas której doszło do spotkania wielkiego Wernera von Orseln mistrza z mistrzem inflanckim. Prawdopodobnie w tym czasie ukończono budowę siedziby konwentu oraz konsekrowano kaplicę zamkową. W 1388 roku powódź spowodowała znaczne szkody zarówno w mieście, jak też i na zamku. Ucierpiały wówczas m.in. mury miejskie oraz młyn zamkowy.

W dniu 16 sierpnia 1409 roku wojska krzyżackie skoncentrowane w okolicach Brodnicy przypuściły atak na ziemię dobrzyńską, rozpoczynając wielką wojnę polsko-krzyżacką (1409-1411). Po przegranej przez Zakon bitwie pod Grunwaldem, pod koniec lipca 1410 roku wielki szafarz przygotował zamek do obrony, po czym zabrał z zamku pieniądze i kosztowności udając się do Pragi. Po stosunkowo długim oblężeniu, przed 21 sierpnia dowodzący zamkową załogą komtur z Papowa Wilhelm von Rosenberg poddał Brodnicę wraz z zamkiem mieszczanom, którzy przekazali ją wojskom królewskim. Król Władysław Jagiełło przekazał dowództwo nad miastem i zamkiem wojewodzie sandomierskiemu Mikołajowi z Michałowa. Po zawarciu w lutym 1411 roku I pokoju toruńskiego Brodnica powróciła we władanie Zakonu.

Podczas wojny „głodowej”, we wrześniu 1414 roku dobrze przygotowany do obrony zamek oparł się kolejnemu oblężeniu. Przeciągające się oblężenie oraz brak artylerii skłoniły króla Władysława Jagiełłę do przerwania po 22 dniach oblężenia warowni. Następnie zawarto w dniu 7 października dwuletni rozejm.

W 1415 roku Krzyżacy zmodernizowali dotychczasowy system obronny zamku według projektu Mikołaja Fellensteina, znanego w całej ówczesnej Europie budowniczego z Malborka. Wzniesiono wówczas w północno-zachodnim narożu parchamu (na miejscu dotychczasowej kwadratowej wieży) cylindryczną, otwartą do wnętrza basztę o średnicy 10,5 m. Natomiast przy północno-wschodnim narożu muru obwodowego przedzamcza – cylindryczną wieżę.

Na początku powstania antykrzyżackiego, po dwutygodniowym oblężeniu załoga krzyżacka dowodzona przez komtura Henryka von Rabensteina poddała zamek wojskom Związku Pruskiego. W trakcie zmagań wojennych wojska krzyżackie kilkukrotnie próbowały odbić warownię, jednak bez powodzenia. Dopiero w 1461 roku krzyżackim wojskom zaciężnym dowodzonym przez Bernarda Szumborskiego udało się zmusić głodującą polską załogę do poddania się. Pomimo zawarcia II pokoju toruńskiego aż do 1478 roku brodnicka warownia znajdowała się w rękach Bernarda Szumborskiego i jego spadkobierców. Podczas wojny „księżej” zaciężne wojska krzyżackie zajęły Brodnicę, która dopiero w 1479 roku przeszła w polskie ręce.

Po przyłączeniu Brodnicy do Korony w 1479 roku ustanowiono starostwo. W pażdzierniku tego roku król Kazimierz Jagiellończyk mianował podkomorzego dobrzyńskiego Wincenty ze Skąpego pierwszym starostą brodnickim. W 1481 roku zamek w Brodnicy stał się siedzibą starostów królewskich. W 1550 roku pożar poważnie uszkodził warownię, która została szybko odbudowana przez starostę Rafała Działyńskiego. Wzniósł on także przy kurtynie wschodniej przedzamcza nowy budynek mieszkalny. Za zasługi przy odbudowie zamku i miasta król Zygmunt August darował starostwo brodnickie Rafałowi Działyńskiemu i jego potomkom.

W latach 1605-1625 urząd starosty brodnickiego pełniła królewna Anna Wazówna, siostra króla Zygmunta III Wazy. W 1616 roku na terenie przedzamcza wzniesiono dla niej barokowy pałac, który stał się siedzibą brodnickich starostów. Po jej śmierci w 1625 roku urząd starosty piastowały m.in. królowa Konstancja i Anna Katarzyna. W 1676 roku na sejmie grodzieńskim starostwo brodnickie przyznano królowej Marii Kazimierze.

Wojny polsko-szwedzkie nie oszczędziły zarówno miasta, jak też i warowni. W 1629 roku po dwudniowym oblężeniu brodnicki zamek zdobyły wojska szwedzkie. Podczas „potopu” Szwedzi ponownie zajęli Brodnicę. W czasie wojny północnej, w maju 1703 roku zamek trzeci raz znalazł się w rękach szwedzkich. Od tego momentu warownia zaczęła podupadać.

W 1785 roku, na polecenie króla pruskiego Fryderyka II, rozpoczęto rozbiórkę zniszczonego zamku na materiał budowlany. Przerwała ją dopiero w 1842 roku interwencja króla pruskiego Fryderyka Wilhelma IV, który w drodze do Petersburga zatrzymał się w mieście.

Pierwsze prace konserwatorskie na zamku rozpoczęto w 1909 roku, kontynuowane w okresie międzywojennym. Podczas II wojny światowej, w 1940 roku przeprowadzono na terenie zamku wstępne badania archeologiczne, odsłaniając zamkowe fundamenty oraz część piwnic. W latach 50. i 70. XX wieku wykonano na zamku prace projektowo-dokumentacyjne oraz konserwatorskie. Obecnie w dawnym zamku krzyżackim, udostępnionym dla ruchu turystycznego, znajduje się oddział Muzeum w Brodnicy.

Fot. tyt.: zbiory Narodowego Archiwum Cyfrowego

Jeśli podoba się Wam to, co czytacie – wesprzyjcie wirtualną kawą.