Grudziądz

W XI wieku na terenie dzisiejszej Góry Zamkowej istniał wczesnośredniowieczny gród (castrum Grudomzch), o którym prawdopodobnie wspomina dokument księcia Bolesława Szczodrego z 1065 roku, w którym zrzekł się czynszów z grodów ziemi chełmińskiej na rzecz klasztoru benedyktyńskiego w Mogilnie.

W 1222 roku książę mazowiecki Konrad I nadał biskupowi pruskiemu Chrystianowi część zniszczonej przez Prusów ziemi chełmińskiej wraz z Grudziądzem (określanym wówczas jako quondam castrum). Odbudowana przez biskupa osada w 1230 roku znalazła się we władaniu Zakonu Krzyżackiego.

Pierwszy, jeszcze drewniano-ziemny, zamek powstał w 1234 roku. Został on poważnie uszkodzony po przegranej przez wojska krzyżackie bitwie pod Rządzem w 1243 roku. Po opanowaniu drugiego powstania pruskiego Zakon Krzyżacki rozpoczął budowę murowanego zamku pod koniec lat 70. XIII wieku, którą ukończono prawdopodobnie w 1299 roku.

Zamek główny wzniesiono na planie nieregularnego czworoboku, składającego się z czterech skrzydeł, zamykających dziedziniec ze studnią, częściowo otoczony krużgankiem. W reprezentacyjnym skrzydle południowym mieściły się najważniejsze pomieszczenia konwentu. Trzykondygnacyjny, podpiwniczony budynek był przedzielony przejazdem bramnym na dwie nierówne części. Na stosunkowo wysokim parterze oraz w piwnicach usytuowane były pomieszczenia gospodarcze, składy opału, piece grzewcze, dwie cele więzienne. Na pierwszym piętrze skrzydła mieściły się refektarz, kapitularz oraz kaplica p.w. Najświętszej Marii Panny. W dwukondygnacyjnym skrzydle zachodnim na parterze mieściła się jadalnia i pomieszczenia dla służby, natomiast na piętrze — mieszkanie komtura, pokój przeznaczony dla wielkiego mistrza oraz przejście gankiem do danskera. Skrzydło północne nie stanowiło jednolitej całości i składało się prawdopodobnie z kilku budowli o różnej wysokości. Znajdowały się w nim kuchnia i piekarnia na parterze oraz prawdopodobnie infirmeria i sypialnia rycerzy na piętrze. W podpiwniczonym skrzydle wschodnim na parterze usytuowany był browar oraz pomieszczenia dla służby, natomiast na piętrze dormitoria rycerzy (przebudowane w połowie XVI wieku na pokoje mieszkalne). Na poddaszu wszystkich skrzydeł mieścił się ganek obronny ze strzelnicami.

Skrzydła północne i wschodnie nie były połączone ze sobą, a ich przedłużeniem był mur obronny z gankiem. Wnosiła się tutaj cylindryczna wieża zamkowa (zwana później Klimkiem) o wysokości 30 m i średnicy 8,9 m. Zwieńczona krenelażem z machikułami wieża ozdobiona była 7 pasami zielonych glazurowanych cegieł. Wejście do niej znajdowało się na wysokości około 14 m i możliwe było jedynie z ganku obronnego przez most zwodzony. W jej przyziemiu znajdowały się dwie cele więzienne. Pełniła również funkcje obserwacyjne i sygnalizacyjne.

Od strony południowej z zamkiem głównym graniczyło przedzamcze o kształcie nieregularnego wieloboku. Otoczone wysokim murem obwodowym było od niego oddzielone murowaną fosą. Na terenie przedzamcza wzdłuż murów usytuowane były zabudowania o charakterze mieszkalno-gospodarczym. W jego zachodniej części znajdował się budynek mieszkalny oraz kaplica,, natomiast część wschodnią zajmowały stajnie i budynek kuchni. Także tutaj mieściły się prawdopodobnie karwan oraz stacja poczty konnej.

W 1330 roku, podczas najazdu króla Władysława Łokietka na ziemię chełmińską, grudziądzka warownia stała się główną kwaterą wielkiego mistrza Wernera von Orseln. W 1388 roku w wyniku obsunięcia się skarpy runęła część skrzydła zachodniego, które wkrótce odbudowano.

Po bitwie pod Grunwaldem w lipcu 1410 roku zamek grudziądzki został zajęty bez większego oporu przez wojska polskie, a jego dowódcą został kasztelan poznański Mościc ze Staszowa. Jednakże już w październiku tego roku powrócił we władanie Zakonu.

Wbrew postanowieniom I pokoju toruńskiego z lutego 1411 roku wielki mistrz Henryk von Plauen krwawo rozprawił się z opozycją kierowaną przez Towarzystwo Jaszczurcze. W maju tego roku w lochach wieży zamkowej był więziony jeden z jego przywódców — chorąży ziemi chełmińskiej Mikołaj z Ryńska, który podczas bitwy grunwaldzkiej przeszedł na stronę polską. Po trzech dniach tortur został ścięty toporem na grudziądzkim rynku.

Po wybuchu powstania antykrzyżackiego, 8 lutego 1454 roku mieszczanie grudziądzcy opanowali zamek i przekazali go w ręce rycerstwa chełmińskiego. Pomimo prób odbicia przez wojska krzyżackie, Grudziądz pozostawał w polskich rękach do końca wojny trzynastoletniej. Po zawarciu w październiku 1466 roku II pokoju toruńskiego miasto wraz z ziemią chełmińską przeszło pod panowanie polskie, a zamek stał się siedzibą polskich starostów. Pierwszym z nich został wojewoda chełmiński Augustyn z Szewy.

Grudziądz był często odwiedzany przez polskich władców. W 1552 roku na grudziądzkim zamku gościł król Zygmunt August. Z kolei 2. września 1676 roku w drodze do Malborka na zamku zatrzymał się król Stefan Batory. W październiku 1587 roku podstarości Kacper Pawłowski odmówił kwatery na zamku orszakowi króla Zygmunta III Wazy zdążającego do Krakowa objąć polski tron. Oficjalnym powodem odmowy był brak instrukcji od starosty Jana Zborowskiego, popierającego arcyksięcia Maksymiliana Habsburga na polskim tronie. Dopiero w 1593 roku władca mógł bez przeszkód zatrzymać się w grudziądzkim zamku. W 2. połowie XVII wieku często gościł w Grudziądzu król Jan III Sobieski.

W 1655 roku po krótkotrwałym oblężeniu Grudziądz znalazł się w rękach wojsk szwedzkich. W czasie czteroletniej okupacji Szwedzi przystąpili do umacniania zamku i murów miejskich. W sierpniu 1659 roku Grudziądz został zdobyty przez wojska polskie i austriackie dowodzone przez hetmana Jerzego Lubomirskiego. Podczas kolejnej wojny, północnej, zamek był okupowany i dewastowany przez wojska rosyjskie, pruskie i szwedzkie.

Pomimo starań podejmowanych w 1765 roku przez ostatniego starostę hrabiego Augustyna Stanisława von der Golza, w 2. połowie XVIII wieku grudziądzka warownią zaczęła popadać w ruinę. Chylący się ku upadkowi zamek był zamieszkany do końca XVIII stulecia. W 1801 roku z rozkazu króla pruskiego Fryderyka Wilhelma III rozpoczęto jego rozbiórkę na materiał budowlany dla cytadeli grudziądzkiej, jednak z rozbiórki otrzymano więcej gruzu niż całych cegieł. Ocalały tylko fragmenty murów od strony Wisły, resztki kaplicy oraz wieża zamkowa Klimek.

Podczas wojny francusko-pruskiej (1806-1807) Francuzi wznieśli na szczycie zamkowej wieży rusztowanie z działem, z którego ostrzeliwali oblężoną cytadelę. W wyniku ostrzały pruskiej załogi cytadeli górna część wieży została zniszczona.

W 1839 roku miasto wydzierżawiło od władz państwowych Górę Zamkową. Uporządkowano wówczas cały teren z przeznaczeniem na cele rekreacyjne. Przez wiele lat Góra Zamkowa była ulubionym miejscem wypoczynku mieszkańców Grudziądza. W 1900 roku na jej stokach od strony miasta wzniesiono restaurację. W latach 1936-1939 z wieży Klimek rozlegał się hejnał grudziądzki, skomponowany przez kapelmistrza 64 pułku piechoty kapitana Stanisława Szpuleckiego.

Podczas okupacji niemieckiej, w latach 1941-1942 na terenie zamku zostały przeprowadzone prace wykopaliskowe pod kierunkiem Hansa Jacobiego. Pod koniec II wojny światowej wieża Klimek, wykorzystywana przez Niemców jako punkt obserwacyjny, została uszkodzona w czasie walk o miasto. Ostatecznie 5 marca 1945 roku została wysadzona przez wycofujących się żołnierzy hitlerowskich. W 1956 roku z gruzowiska po zniszczonej wieży usypano kilkunastometrowy kopiec, wokół którego utworzono teren parkowo-spacerowy.

W latach 2006-2014 na terenie dawnego zamku krzyżackiego przeprowadzono prace archeologiczne, podczas których odkryto m.in. pozostałości skrzydła południowego, fragmenty przejazdu bramnego oraz pozostałości XVII-XVIII-wiecznej zabudowy przy kurtynie wschodniej. W wyniku przeprowadzonych prac rewitalizacyjnych zostały wyeksponowane mury warowni oraz wzniesiono nową wieżę widokową wzorowaną na dawnej wieży Klimek.

Fot. tyt.: Polona.pl

Jeśli podoba się Wam to, co czytacie – wesprzyjcie wirtualną kawą.