Liw

Już w XI wieku na terenie dzisiejszej ziemi liwskiej ścierały się wpływy mazowieckie, ruskie i litewskie. Rzeka Liwiec, będąca naturalną granicą między Mazowszem a Podlasiem, była trudną przeszkodą do pokonania. W tym czasie miejscowości Grodzisk istniał gród refugialny, będący według niektórych badaczy zalążkiem późniejszej kasztelanii liwskiej. W wyniku najazdów pruskich lub litewskich został on zniszczony i opuszczony pod koniec XII stulecia. Jego funkcję przejęła drewniano-ziemna strażnica wzniesiona na przełomie XII i XIII wieku w widłach rzeki Liwiec i rzeczki Miedzianki (obecnie wyschniętej).

Pod koniec XIV wieku z inicjatywy księcia Janusza I Starszego w Liwie rozpoczęto budowę murowanej warowni. Zamek liwski wzniesiono na planie zbliżonym do kwadratu (33 x 32,5 m). Składał się z murów obwodowych (zwieńczonych krenelażem), trzyizbowego tzw. Domu Dużego usytuowanego przy kurtynie północno-wschodniej, stojącego naprzeciwko Domu Mniejszego oraz spichlerza. Wjazd na dziedziniec zamkowy znajdował się w kurtynie północno-zachodniej i prowadził przez niską basztę bramną (otwartą od strony dziedzińca), wysuniętą poza lico murów.

Z bliżej nieznanych powodów przed 1429 rokiem przerwano prace przy wznoszeniu liwskiej warowni. Możliwe, że nastąpiło to po zerwaniu przez księcia Janusza I umowy z budowniczym zamku Niklosem po przedstawieniu rachunków za prace budowlane wykonane w Ciechanowie i Liwie. Ponadto śmierć księcia w 1429 roku zahamowała prace przy wznoszeniu zamku.

W 1437 roku książę Bolesław IV (syn księcia Janusza I) przeznaczył fundusze na dalsze prace budowlane przy warowni liwskiej. Podwyższono wówczas mury obronne do wysokości 8 m, które zwieńczono krenelażem z blankami.

Na początku XVI wieku Polskę nękały oddziały tatarskie, które docierały w okolice Liwu. W 1500 roku Tatarzy dotarli do pobliskich Niwisk, a dziesięć lat później spustoszyli odległy o 100 km Brześć Litewski. Wypadki te zmusiły księżnę Annę, wdowę po księciu Konradzie III Rudym, do kolejnej rozbudowy zamku liwskiego około 1512 roku. Podwyższono wówczas mury obronne oraz basztę o kolejne 7 m. Zwieńczone blankami mury osiągnęły wówczas wysokość 15 m oraz otrzymały drewniane ganki dla straży. Ponadto basztę, po zamknięciu jej od strony dziedzińca, zamieniono w wieżę bramną.

W 1548 roku zamek liwski znalazł się w rękach królowej Bony Sforzy. Z jej inicjatywy rozbudowano wieżę bramną o dwie kondygnacje, dostosowując jednocześnie do użycia broni palnej. Przebudowano także Dom Duży, który został podwyższony o jedną kondygnację.

Po przyłączeniu Podlasia do Korony w 1569 roku i przesunięciu się polskiej granicy na wschód zamek liwski stracił na znaczeniu. Zrezygnowano wówczas z modernizacji warowni, co przyniosło fatalne skutki podczas „potopu” szwedzkiego w 1656 roku. Szwedzi bez walki zdobyli i spalili podupadający zamek. Chociaż został wkrótce odbudowany, to jednak w 1703 roku podczas wojny północnej został zdobyty i zniszczony przez wojska. Po zniszczeniach wojennych i utracie znaczenia militarnego warowni już nie odbudowano. Nie mniej pełnił funkcje publiczne władzy administracyjno-sądowej. W zamkowej wieży mieściło się archiwum ziemi liwskiej, natomiast na fundamentach spalonego Domu Dużego wzniesiono prowizoryczny drewniany budynek kancelarii.

W 1782 roku decyzją starosty Tadeusza Grabianki na miejscu Domu Małego, naprzeciwko drewnianej kancelarii, wzniesiono murowany dwór z mansardowym dachem na siedzibę starostwa. W połowie XIX wieku starościński dworek spłonął, dając kres dotychczasowej funkcji zamku. Powoli był rozbierany na cegły przez okolicznych mieszkańców. W 1918 roku z dworu pozostały ściany południowa i zachodnia, natomiast wieża zamkowa pozbawiona była hełmu. Dopiero w latach 30. XX wieku wstępnie zabezpieczono ruiny warowni, których inicjatorem był archeolog-amator Otto Warpechowski (1917-1945).

Podczas II wojny światowej zamkowi groziła rozbiórka na materiał budowlany m.in. obozu zagłady w Treblince. Dzięki staraniom Warpechowskiego udało się wprowadzić w błąd niemieckie władze okupacyjne o krzyżackim pochodzeniu warowni. W latach 1943–1944 Niemcy zabezpieczyli obiekt i rozpoczęli prace przy rekonstrukcji wieży. Jednak ze względu na zbliżający się front, prace zostały przerwane.

Po zakończeniu działań wojennych dopiero w latach 1956-1961 na zamku liwskim rozpoczęto prace restauracyjne. Odrestaurowano wówczas wieżę z częścią murów obronnych oraz odbudowano barokowy dwór dawnej kancelarii starostwa według projektu Wacława Podlewskiego. W 1963 roku w zamkowych zabudowaniach powstało Muzeum-Zbrojownia.

Fot. tyt.: Narodowe Archiwum Cyfrowe

Jeśli podoba się Wam to, co czytacie – wesprzyjcie wirtualną kawą.