fbpx

Brodnica

Chociaż pierwsze wzmianki o Brodnicy pojawiają się w kronice krzyżackiej Piotra z Dusburga, opisującej najazd Jaćwingów na kasztelanię michałowską w 1262 roku, to jednak trudno jednoznacznie określić początki osady. Powstała ona prawdopodobnie jeszcze przed przybyciem Krzyżaków, ponieważ już w XII wieku przebiegał tędy ważny szlak handlowy na Mazowsze, a naprzeciwko dzisiejszej Brodnicy położona była komora celna w Michałowie (wzmiankowana w 1138 roku).

Wieża zamkowa w Brodnicy (fot. Narodowe Archiwum Cyfrowe)

Budowę murowanego zamku rozpoczęto na początku XV wieku i kontynuowano w czterech etapach aż do 1415 roku. W pierwszym etapie, trwającym do 1317 roku, wzniesiono mury obwodowe zamku właściwego oraz część zabudowy wokół dziedzińca. Ufortyfikowano wówczas przedzamcze, pełniące prawdopodobnie funkcje warownego obozu. W kolejnym etapie przypadającym na lata 1317-1339, ukończono budowę siedziby konwentu. W tym okresie wymieniany jest pierwszy komtur brodnicki Friedrich von Sprangenberg. Podczas trzeciego etapu na zamku usunięto zniszczenia popowodziowe oraz ukończono zagospodarowywanie przedzamcza. Ostatni, czwarty etap związany jest z przebudową fortyfikacji zamkowych przez Mikołaja Fellensteina w 1415 roku.

Czteroskrzydłowa warownia została wzniesiona na planie kwadratu (45 x 45 m), w którego trzech narożach znajdowały się czworoboczne wieżyczki. W czwartym, północno-wschodnim narożu znajdowała się potężna dwunastokondygnacyjna wieża o wysokości około 50 m. Wejście do niej znajdowało się w połowie jej wysokości, natomiast w najniższej kondygnacji usytuowany był loch więzienny. W sąsiadującym z wieżą skrzydle północno-wschodnim znajdowała się brama wjazdowa z przedbramiem oraz kapitularz na piętrze. W skrzydle południowo-wschodnim – kaplica pw. Bożego Ciała i Panny Marii, natomiast w skrzydle południowo-zachodnim – mieszkanie komtura i kaplica, infirmeria oraz przejście do danskera nad rzeką.

W 1329 roku na zamku brodnickim odbyła się rada wielkiej kapituły, podczas której doszło do spotkania wielkiego mistrza Zakonu z mistrzem inflanckim. W 1388 roku powódź spowodowała znaczne szkody zarówno w mieście, jak i na zamku. Po bitwie pod Grunwaldem w 1410 roku Brodnica została zajęta przez wojska Władysława Jagiełły, który nadał warownię rycerzowi Mikołajowi z Miechowa za zasługi wojenne. Jednak po zawarciu I pokoju toruńskiego miasto wraz z zamkiem powróciło we władanie Zakonu.

Pałacyk królewny Anny Wazówny (fot. Narodowe Archiwum Cyfrowe)

Na początku wojny „głodowej”, we wrześniu 1414 roku zamek oparł się kolejnemu oblężeniu. Ze względu na brak armat, mogących ułatwić szturm, po 20 dniach Władysław Jagiełło zrezygnował z oblężenia warowni. 7 października zawarto rozejm, potwierdzony następnego dnia przez wielkiego mistrza Michała Küchmeistra.

Na początku wojny trzynastoletniej załoga krzyżacka dowodzona przez komtura Rawensteina poddała zamek wojskom polskim. Wojska krzyżackie kilkakrotnie próbowały odbić warownię, jednak bez powodzenia. Dopiero w 1461 roku krzyżackim wojskom zaciężnym dowodzonym przez Bernarda Szumborskiego udało się zmusić głodującą polską załogę do poddania się. Pomimo zawarcia II pokoju toruńskiego i przyłączenia Brodnicy do Polski, aż do 1478 roku warownia pozostawała w rękach Bernarda Szumborskiego i jego spadkobierców. Podczas wojny „księżej” zamek został zajęty przez Krzyżaków i dopiero w 1479 roku na mocy układu z wielkim mistrzem Marcinem Truchsessem przeszedł w polskie ręce.

W 1481 roku w Brodnicy ustanowiono starostwo niegrodowe, a zamek stał się siedzibą starostów królewskich. W 1550 roku uszkodzony w wyniku pożaru zamek został szybko odbudowany przez starostę Rafała Działyńskiego, urzędującego w latach 1542-1572. Wzniósł on także przy kurtynie wschodniej przedzamcza nowy budynek mieszkalny.

W latach 1605-1625 urząd starosty pełniła Anna Wazówna, siostra króla Zygmunta III Wazy, która ze względu na swoje wyznanie nie mogła przebywać na dworze królewskim. W 1616 roku we wschodniej części przedzamcza wzniesiono dla niej pałac, który stał się siedzibą starostów brodnickich. Anna Wazówna piastowała również urząd starosty golubskiego. Po jej śmierci w 1625 roku urząd starosty brodnickiego piastowały m.in. Konstancja – żona Zygmunta III Wazy, Anna Katarzyna – córka króla oraz Cecylia Renata – żona Władysława IV.

Wieża zamkowa w Brodnicy (fot. Narodowe Archiwum Cyfrowe)

Działania wojenne podczas wojen polsko-szwedzkich nie oszczędziły brodnickiej warowni. W 1629 roku po dwudniowym oblężeniu, pomimo nadciągającej odsieczy, zamek został zdobyty przez wojska szwedzkie. Chociaż we wrześniu tego roku miasto wraz z zamkiem powróciły do Polski, podczas „potopu” Brodnica ponownie została zajęta przez Szwedów. W czasie wojny północnej, w 1703 roku zamek trzeci raz znalazł się w rękach szwedzkich. Od tego momentu warownia zaczęła podupadać.

Po I rozbiorze Polski Brodnica znalazła się w zaborze pruskim. W 1785 roku, na polecenie króla pruskiego Fryderyka II, rozpoczęto rozbiórkę zniszczonego zamku na materiał budowlany. Przerwał ją dopiero w 1842 roku król pruski Fryderyk Wilhelm IV, nakazując odbudowę zniszczonej wieży. Pierwsze prace konserwatorskie na zamku rozpoczęto w 1909 roku, kontynuowane w okresie międzywojennym. W pałacu Anny Wazówny utworzono placówki szkolne, natomiast podczas II wojny światowej znajdowały się kasyno i pomieszczenia administracyjne. W 1940 roku przeprowadzono na terenie zamku wstępne badania archeologiczne, odsłaniając zamkowe fundamenty oraz część piwnic. Pod koniec II wojny światowej, w 1945 roku, zamek został spalony przez wycofujące się wojska hitlerowskie.

W latach 50. XX wieku przeprowadzono na zamku prace konserwatorsko-remontowe oraz archeologiczne. Obecnie w zamku, udostępnionym dla zwiedzających, znajduje się oddział Muzeum w Brodnicy.

Fot. tyt.: Narodowe Archiwum Cyfrowe