Rogóźno-Zamek

Na przełomie XII i XIII wieku na stromym wzgórzu, położonym w rozwidleniu rzek Osy i Wardęgi istniał słowiański gród obronny. W 1222 roku został on nadany wraz z okolicznymi dobrami przez księcia mazowieckiego Konrada I biskupowi Chrystianowi. Po przybyciu na ziemię chełmińską Zakon Krzyżacki stosunkowo szybko podporządkował sobie tereny nad rzeką Osą. W latach 1250-1260 wznieśli na miejscu grodu drewniany zamek.

W 2. połowie XIII wieku, prawdopodobnie po 1275 roku, Krzyżacy przystąpili do wznoszenia murowanego zamku obronnego. Miał on zastąpić zniszczony przez Prusów zamek Starkenberg w Słupie. Zespół warowny, przeznaczony pierwotnie na siedzibę komturstwa, składał się z trzech zasadniczych części: zamku właściwego i dwóch przedzamczy — wewnętrznego i zewnętrznego.

Zamek właściwy, założony na planie prostokąta o wymiarach 45,5 x 40,6 m, składał się z czterech trzykondygnacyjnych skrzydeł, otaczających dziedziniec o wymiarach 18 x 20 m ze studnią pośrodku. W narożniku północno-zachodnim znajdowała się wieża obronna o dwóch wydatnych skarpach. Funkcje i rozplanowanie poszczególnych pomieszczeń nie zostały do końca poznane. W skrzydle południowym, na pierwszym piętrze znajdowały się kaplica, kapitularz oraz prawdopodobnie infirmeria, w zachodnim — refektarz. W poziomie przyziemia poszczególnych skrzydeł znajdowały się magazyny i pomieszczenia gospodarcze, natomiast w skrzydle południowym — kuchnia i browar. Najwyższe kondygnacje skrzydeł pełniły funkcje magazynowe oraz znajdowały się ganki obronne. Komunikacje między skrzydłami zapewniały drewniane krużganki oraz wewnętrzne przejścia między nimi. Wjazd na dziedziniec zamkowy prowadził z przedzamcza wewnętrznego przez most i przejazd bramny usytuowany w skrzydle wschodnim. Zamek właściwy otoczony był zewnętrznym murem obronnym, sprzężonym z murami przedzamcza wewnętrznego.

Na wschód od zamku właściwego założono nieregularne przedzamcze wewnętrzne na planie wydłużonego trapezu. Było otoczone murem obwodowym wzdłuż krawędzi wzgórza, w tym podwójnym od strony południowej i południowo-wschodniej. W południowo-wschodnim narożu muru obronnego znajdowała się dodatkowo cylindryczna, trzykondygnacyjna wieża obronna, nakryta stożkowym dachem. Natomiast w części północnej muru usytuowana była siedmiokondygnacyjna kwadratowa wieża bramna z przedbramiem i częściowo zwodzonym mostem. Na terenie przedzamcza wewnętrznego, wzdłuż murów obronnych, znajdowały się stajnie oraz budynki gospodarcze.

Na sąsiednim wzniesieniu, położonym dalej na północny wschód od wzgórza zamkowego, znajdowało się rozległe przedzamcze zewnętrzne (o powierzchni około 4,5 ha) otoczone murem obronnym z 22 basztami i dwiema bramami. Jego obszar prawdopodobnie planowano wykorzystać jako teren miasta, jednak zamierzeń tych nie zrealizowano. Na terenie przedzamcza zlokalizowano zaplecze gospodarcze zamku, skoncentrowane głównie w rejonie bramy wschodniej, zwanej Łasińską. Mieściły się tutaj m.in. stajnie, stodoły, spichlerze, warsztaty.

Na początku lat 30. XIV wieku komturstwo rogózińskie przekształcono w wójtostwo, które podlegało bezpośrednio wielkim mistrzom w Malborku. Po bitwie grunwaldzkiej w 1410 roku zamek w Rogóźnie został zajęty przez wojska króla Władysława Jagiełły, który przekazał zarządzanie nim w ręce czeskiego rycerza Hinczkowa. Pomimo odzyskania warowni przez Zakon, w 1414 roku ponownie znalazła się na krótko w rękach polskich. W 1416 roku zniszczone przygranicznymi walkami polsko-krzyżackimi komturstwo pokrzywieńskie zostało połączone z wójtostwem rogózińskim.

Po wybuchu powstania antykrzyżackiego, w lutym 1454 roku zamek w Rogóźnie został opanowany przez oddziały Związku Pruskiego. Przed opuszczeniem zamku został spalony przez ostatniego wójta krzyżackiego Eglofa von Rosenberga. Do zakończenia wojny trzynastoletniej przebywała w nim polska załoga. Po zawarciu II pokoju toruńskiego w październiku 1466 roku Rogóźno przypadło Polsce, a zamek stał się siedzibą starostów królewskich do 1590 roku.

Na początku XVI stulecia w związku z obsunięciem się zboczy zamek został poważnie uszkodzony. W lustracji dóbr królewskich z 1564 roku stwierdzono, że zamek z pola barzo ozdobny gęstością wież ale wnątrz swą ozdobność traczi, bo jest castrum barzo ruinosum, wieże i blanki na murzech wszystki pogorzały, które do tych czasów przez przykrycia stoją.

Podczas I wojny polsko-szwedzkiej w 1628 roku wojska króla szwedzkiego Gustawa Adolfa, oblegające zamek w Rogóźnie, wykorzystały nowy rodzaj min do wysadzenia części murów zamkowych od strony południowo-zachodniej. Mimo to Szwedzi nie zdołali zdobyć warowni. Pomimo przeprowadzanych przez kolejnych starostów remontów zamku, warownia po 1686 roku zaczęła popadać w ruinę.

Po przejęciu Rogóźna przez władze pruskie w 1772 roku, z rozkazu króla pruskiego Fryderyka II rozpoczęto rozbiórkę zamku na materiał budowlany wykorzystany przy budowie twierdzy grudziądzkiej. Z warowni pozostała tylko wieża obronna, fragmenty murów oraz mała wieżyczka narożna na zamku średnim.

Dopiero w 1911 roku podjęto pierwsze prace zabezpieczające ruiny zamku. Odbudowano wówczas m.in. wieżyczkę narożną na zamku średnim. W październiku 1934 roku polskie władze konserwatorskie uznały ruiny zamku w Rogoźnie za zabytek. W latach 1941-1943 przeprowadzono na jego terenie badania pod kierunkiem H. Jacobiego. Po zakończeniu II wojny światowej wykonano na zamku prace konserwatorskie, m.in. zabezpieczając w 1956 roku dach wieży bramnej.

Fot. tyt.: zbiory Narodowego Archiwum Cyfrowego

Jeśli podoba się Wam to, co czytacie – wesprzyjcie wirtualną kawą.