Brzeżany
Początki Brzeżan sięgają 1530 roku, kiedy to na mocy otrzymanego od króla Zygmunta I Starego przywileju założył je dworzanin królewski Mikołaj Sieniawski, późniejszy wojewoda ruski i hetman wielki koronny. Rozpoczął on budowę renesansowego zamku, usytuowanego na płaskowyżu otoczonym wodami rzeki Złota Lipa. Bagnisty teren wymusił na budowniczych wbicie ogromnej ilości dębowych pali, na których wzniesiono zamkowe piwnice oraz mury. Obiekt powstawał od połowy XVI wieku do 2. połowy XVII stulecia.
Warownię wzniesiono na planie nieregularnego pięcioboku z dwiema bastejami i jedną basztą. Południowa, półkolista basteja chroniła wjazd prowadzący do głównego budynku pałacowego. Drugą basteję wzniesiono w narożniku północno-wschodnim, natomiast od strony północno-zachodniej zbudowano pięcioboczną basztę flankującą północną kurtynę fortecy, załamującą się pod kątem prostym. Nad bramą wjazdową umieszczono tablicę z napisem:
MAGNIFICVS DOMINVS NICOLAVS A SIENIAVIA
PALATINVS TERRARVM RVSSIAE GENERALIS
EXERCITVVUM ET MILITVM CAMPESTRIS TVM
HALICIEN. COLOMIEN. ETC. CAPITANEVS EDI-
FICAVIT ARCEM PRAESENTEM DE LAPIDIBVS
SVMPTV ET IMPENSIS SVIS PROPRIIS IN HO-
NOREM DEO OMNIPOTENTI ET AD DEFENSIO-
NEM FIDELIVM CHRISTIANORVM ANNO D. 1554.
W południowej części założenia znajdował się trzykondygnacyjny budynek pałacowy, zwieńczony attyką z fryzem arkadowym o strzelnicach kluczowych pozostałe skrzydła zamku posiadały krużganki otwarte na dziedziniec i były dwu- lub trzykondygnacyjne, wzniesione w XVII wieku. Wnętrza zamku posiadały bogaty wystrój rzeźbiarski, z marmurowymi i piaskowcowymi portalami.
W XVI wieku na dziedzińcu, w pobliżu pałacu, wzniesiono początkowo jednonawowy kościół zamkowy wyposażony w malowidła, sztukaterie oraz nagrobki Sieniawskich wykonane przez Jana Pfistera.
W latach 1648, 1665 i 1667 zamek oparł się oddziałom kozackim. W późniejszych latach omijały go oddziały tureckie i tatarskie. Przed 1675 rokiem z inicjatywy Mikołaja Hieronima Sieniawskiego, hetmana polnego koronnego, zamek otoczono czworobokiem fortyfikacji ziemnych typu nowoholenderskiego z czterema bastionami.
Wraz z ustaniem wojen Polski z Turkami i Tatarami, zamek w Brzeżanach stał się rezydencją magnacką, nie tracąc jednocześnie dotychczasowego charakteru twierdzy. Za sprawą Elżbiety z Lubomirskich Sieniawskiej w letnim pałacyku wzniesionym w pobliskim Raju, usytuowanym na przedmieściach Brzeżan, koncentrowało się życie towarzyskie. Odbywały się tu liczne zjazdy, przyjęcia i zabawy. Wśród wielu gości byli między innymi król August II Mocny, książę Franciszek II Rakoczy czy też car Piotr Wielki (którego podejmowano z wielkim przepychem).
Po śmierci w 1726 roku Adama Mikołaja Sieniawskiego, dzięki małżeństwu jego córki Marii Zofii z Augustem Aleksandrem Czartoryskim Brzeżany przeszły na własność tej rodziny. Kolejnymi właścicielami zamku byli Lubomirscy i Potoccy.
W 1772 roku Brzeżany znalazły się w zaborze austriackim. Zlikwidowano wówczas bastionowe fortyfikacje oraz część zamku zamieniono na koszary. Austriacy nakazali właścicielowi zamku Aleksandrowi Potockiemu obniżenie bastei oraz rozebranie górnych kondygnacji pięciobocznej baszty.
W połowie XIX wieku w zamku istniał browar. Pozostałe budynki były zajęte na koszary i magazyny, dopełniając ich zniszczenia. Dopiero w 1878 roku Stanisław Potocki podjął prace remontowe zamkowej świątyni, którymi kierował Leonard Marconi.
Podczas I wojny światowej, w latach 1916 i 1917, zamek został uszkodzony na skutek ostrzału artyleryjskiego. Po zakończeniu działań wojennych Jakub Potocki ofiarował zniszczony zamek Wojsku Polskiemu, którego dowództwo planowało go odbudować. Do 1939 roku zdołano wykonać jedynie część prac zabezpieczających.
Po zniszczeniach z okresu II wojny światowej zamek został pozbawiony dachów i stropów. Obecnie zachowały się jedynie fragmenty murów pałacu z bramą, mury kościoła zamkowego oraz dolne partie baszty i bastei.
Fot. tyt.: Narodowe Archiwum Cyfrowe
Jeśli podoba się Wam to, co czytacie – wesprzyjcie wirtualną kawą.
