Cytadela Warszawska
Na terenie warszawskiego Żoliborza, na wysokiej skarpie znajduje się niezwykłe miejsce zapisane ciemnymi kartami w historii Polski – Cytadela Warszawska.
Tereny, na których znajdują się zabudowania dzisiejszej Cytadeli Warszawskiej, w średniowieczu należały do dawnej wsi Pólkowo, będącej własnością książąt mazowieckich. Po inkorporacji Mazowsza w 1529 roku wieś Pólkowo stała się własnością królewską. Część jej gruntów, położona między rzekami Drną i Bełczącą, została przekazana szpitalowi Świętego Ducha, prowadzonemu przez mieszczan.
W XVI wieku na północ od tego obszaru powstał folwark Fawory, a na południu, na Łysej Górze, usytuowano szubienicę, obok której zbudowano kaplicę i cmentarz. Z czasem ziemie Pólkowa przeszły w ręce prywatne i kościelne.
W 1725 roku Stanisław Poniatowski, dowódca Gwardii Pieszej Koronnej, przeznaczył ten teren pod budowę koszar. Wzniesiono wówczas siedem drewnianych pawilonów, które po pożarze w 1744 roku zastąpiono je murowanymi budynkami zaprojektowanymi przez Jana Zygmunta Deybla. W połowie XVIII wieku zakon pijarów rozpoczął na sąsiednich gruntach budowę letniej rezydencji dla Collegium Nobilium.
W 1832 roku, po upadku powstania listopadowego, na rozkaz cara Mikołaja I na terenach dawnego folwarku Fawory i konwiktu pijarów rozpoczęto budowę Cytadeli Aleksandrowskiej (Александровская цитадель), będącej narzędziem kontroli nad Warszawą. Twierdza powstała według projektu generała majora Iwana Dehna, który inspirował się cytadelą antwerpską.
Obiekt zajmował 36 ha i miał plan pięcioboku przylegającego do skarpy wiślanej. Cytadela była klasycznym umocnieniem bastionowym, wyposażonym w bastiony, półbastiony, fosę suchą z kaponierami i mur Carnota, zachowany częściowo do dziś. W 1835 roku na prawym brzegu Wisły zbudowano fort Śliwickiego, pełniący funkcję przedmościa.
W pracach budowlanych uczestniczyło do 2000 robotników dziennie, głównie żołnierzy i chłopów sprowadzanych z Rosji. Dla realizacji inwestycji wyburzono 76 domów, przejęto ponad 64 tys. posesji i wysiedlono ok. 15 tys. mieszkańców.
Otwarcie Cytadeli Warszawskiej odbyło się 4 maja 1834 roku, a na jej terenie umieszczono Komisję Śledczą przy Naczelnym Dowódcy Armii Czynnej i Naczelniku Królestwa Polskiego – centralny organ represji politycznych. W latach 1834–1835 na terenie twierdzy wzniesiono cerkiew św. Aleksandra Newskiego. Prace modernizacyjne trwały z przerwami do 1874 roku, a ich łączny koszt wyniósł 11 milionów rubli (około 8,5 tony złota), pożyczonych bez zwrotu z budżetu miasta Warszawy i Banku Polskiego. Obciążyło to finanse Królestwa Kongresowego i stanowiło formę represji po powstaniu listopadowym.
W czasie pokoju garnizon liczył około 5 tysięcy żołnierzy, natomiast w okresie powstania styczniowego w 1863 roku wzrósł aż do 16 tysięcy. Cytadela była systematycznie dozbrajana – w 1837 roku posiadała 217 dział, w 1843 – 247, a w 1863 roku już 555, obejmując zasięgiem całe Stare i Nowe Miasto. Wokół twierdzy zbudowano 104 kazamaty więzienne dla blisko 3000 osób.
Cytadela stała się miejscem kaźni wielu bojowników o niepodległość, w tym Romualda Traugutta, Stanisława Kunickiego i Stefana Aleksandra Okrzei. Symboliczne groby straconych znajdują się na cmentarzu przy Bramie Straceń.
W celu zwiększenia walorów obronnych Cytadeli w latach 50. i 60. XIX wieku dobudowano do niej pięć wysuniętych fortów (Siergieja, Gieorgija, Pawła, Aleksieja i Władimira) oraz Baterię Nadbrzeżną nad Wisłą. Najstarsze z nich to ceglane działobitnie otoczone fosą, późniejsze miały formę lunet – umocnień ziemnych z otwartą szyją.
Po zajęciu Cytadeli przez Niemców w 1915 roku, w kazamatach między III i IV Bastionem zainstalowano radiostację „Telefunken” o mocy 4 kW. Po odzyskaniu niepodległości została przejęta przez Polaków. To z niej 16 listopada 1918 roku nadano depeszę Naczelnika Państwa Józefa Piłsudskiego o powstaniu niepodległego państwa polskiego. W trakcie Bitwy Warszawskiej w sierpniu 1920 roku radiostacja przez 36 godzin zagłuszała sygnał sowiecki, nadając tekst Nowego Testamentu. Funkcjonowała do 1925 roku jako Centralna Stacja Telegraficzna „WAR”, a przed 1935 rokiem została zdemontowana.
Po odzyskaniu niepodległości w 1918 roku Cytadelę Warszawską przejęło Wojsko Polskie, które stacjonowało tam do września 1939 roku. Na mocy rozkazu z 7 kwietnia 1919 roku jej komendantem został płk Stanisław Szurig.
Wczesnym przedpołudniem, 13 października 1923 roku doszło do eksplozji magazynu amunicji na terenie cytadeli. W jej wyniku zginęło 28 osób, a ponad 40 zostało ciężko rannych. O współudział w zdarzeniu oskarżono dwóch oficerów – Walerego Bagińskiego i Antoniego Wieczorkiewicza – wcześniej aresztowanych pod zarzutem działalności komunistycznej. Skazanym na karę śmierci ostatecznie zamieniono wyrok na więzienie. Planowano ich wymianę na obywateli polskich przetrzymywanych w ZSRR, jednak do niej nigdy nie doszło – obaj zginęli podczas transportu przez konwojenta Józefa Muraszkę.
W okresie międzywojennym, w związku z rozbudową Żoliborza, rozebrano trzy z siedmiu fortów otaczających cytadelę. W czasie powstania warszawskiego obiekt stanowił przeszkodę w połączeniu oddziałów AK na Żoliborzu i Starym Mieście.
Po zakończeniu II wojny światowej w 1945 roku Cytadela Warszawska pełniła funkcję siedziby Dowództwa Warszawskiego Okręgu Wojskowego. Obecnie część jej terenu nadal zajmuje Wojsko Polskie – funkcjonują tam Dowództwo Wojsk Lądowych oraz 3. Batalion Zabezpieczenia, w którego skład wchodzi Kompania Reprezentacyjna Wojsk Lądowych.
W okresie powojennym wyburzono dwie z trzech kaponier twierdzy. W 1950 roku wokół kompleksu założono park (obecnie Park Fosa i Stoki Cytadeli) z nieistniejącym obecnie pomnikiem-mauzoleum upamiętniającym W. Hibnera, W. Kniewskiego i H. Rutkowskiego. Obecnie na terenie Cytadeli mieszczą się: Muzeum Wojska Polskiego, Muzeum Historii Polski, Muzeum Katyńskie oraz Muzeum X Pawilonu.
Fot. tyt.: zbiory Narodowego Archiwum Cyfrowego
[ngg src=”galleries” ids=”84″ display=”basic_slideshow”]
Jeśli podoba się Wam to, co czytacie – wesprzyjcie wirtualną kawą.
