Barciany

We wczesnym średniowieczu położone nad rzeką Liwną Barciany były ważnym grodem pruskiego plemienia Bartów. Po podboju Barcji przez Krzyżaków w 1240 roku pruski gród został zaadaptowany na ich tymczasową strażnicę, której pierwszym dowódcą był Henryk von Alfelt.

W związku z częstymi najazdami oddziałów litewskich podjęto decyzję o budowie silnej (jeszcze drewniano-ziemnej) strażnicy, strzegącej wschodniej granicy państwa krzyżackiego. Warownia, wzmiankowana w 1325 roku, pełniła funkcję siedziby wójta, a następnie prokuratora podległego komturowi w Brandenburgu.

Budowę murowanego zamku w pobliżu dotychczasowej strażnicy rozpoczęto około 1377 roku z inicjatywy wielkiego mistrza Winricha von Kniprode, który podjął wówczas decyzję o utworzeniu nowego komturstwa z centrum administracyjnym w Barcianach. Warowny zamek powstał na niewielkim wzniesieniu otoczonym z trzech stron bagnami i stawami zasilanymi wodami rzeki Liwny.

Według pierwotnych planów zamek w Barcianach miał być czteroskrzydłową siedzibą konwentu, jednak w trakcie budowy — około 1385 roku — zrezygnowano z nich (prawdopodobnie ze względów gospodarczych). Podjęto wówczas decyzję o ulokowaniu komturstwa w Rynie, powołując w Barcianach prokuratorię.

Gotycka warownia wznoszona była etapami do początków XV wieku. W pierwszym etapie, trwającym do około 1385 roku, wzniesiono mury kurtynowe oraz podpiwniczone skrzydło wschodnie do wysokości pierwszego piętra. Podczas drugiego etapu, przypadającego na lata 1385-1400, podwyższono o jedną kondygnację skrzydło wschodnie oraz wzniesiono trzykondygnacyjne skrzydło północne. W tym czasie skrzydło wschodnie otrzymało masywne, ukośne przypory. W ostatnim etapie, na początku XV wieku, w północno-wschodnim narożu wzniesiono owalną basztę oraz wymurowano szczyt południowy skrzydła wschodniego.

Murowany zamek został wzniesiony na planie zbliżonym do kwadratu o wymiarach 55 x 58 m. W czasach krzyżackich posiadał dwa skrzydła — wschodnie i północne. Pozostałe boku dziedzińca zamkowego ze studnią pośrodku były zamknięte murami kurtynowymi.

Reprezentacyjne, czterokondygnacyjne skrzydło wschodnie założono na planie prostokąta o szerokości 14 m. W gospodarczym przyziemiu, przedzielonym przejazdem bramnym, znajdowały się m.in. piekarnia, kuchnia i izby straży. Na pierwszym piętrze skrzydła zlokalizowano dwie reprezentacyjne sale. W części północnej znajdowała się kaplica przekryta sześcioramiennymi sklepieniami gwiaździstymi, a w części południowej — podobnie przesklepiony kapitularz, przekształcony później na refektarz. W niższym, trzykondygnacyjnym skrzydle północnym ponad gospodarczym przyziemiem znajdowała się izba prokuratora oraz prawdopodobnie dormitorium i infirmeria. Najwyższe kondygnacje obydwu skrzydeł pełniły funkcje magazynowo-obronne. Komunikację między skrzydłami zapewniały drewniane krużganki, połączone z gankami straży na murach kurtynowych.

W narożach skrzydła wschodniego wzniesiono dwie baszty, flankujące mury zamku. Usytuowana w narożu północno-wschodnim cylindryczna baszta połączona była ze skrzydłem wschodnim w poziomie przyziemia i pierwszej kondygnacji. W jej piwnicach znajdowała się prawdopodobnie sala tortur z więzieniem, natomiast w poziomie pierwszego piętra urządzono zakrystię połączoną z kaplicą zamkową. Druga, czworoboczna baszta południowo-wschodnia o jednej kondygnacji, nigdy nie została ukończona.

Warownia była osłaniana od wschodu i północy fosami, natomiast z pozostałych stron — wałem drewniano-ziemnym. Ponadto od strony wschodniej zamku znajdowało się rozległe przedzamcze o charakterze gospodarczym.

Na północ od zamku rozwijała się osada z kościołem, wzmiankowanym w 1359 roku. Pomimo dynamicznego rozwoju, Barciany uzyskały prawa miejskie dopiero w 1628 roku z rąk elektora Jerzego Wilhelma.

Zamek w Barcianach był jednym z ogniw nadgranicznego łańcucha umocnień, pełniąc m.in. funkcję koszar dla wojsk uczestniczących w rejzach na Litwę. Jednak w połowie XV wieku warownia straciła znaczenie militarne, stając się ośrodkiem gospodarczym zapewniającym Zakonowi dostawy żywności.

Po wybuchu powstania antykrzyżackiego, około 15 lutego 1454 roku miejscowy prokurator poddał zamek w Barcianach miastu Królewiec i opuścił go bez walki. Warownia została wówczas zajęta przez zwolenników Związku Pruskiego z Sępopola. W następnym roku opanowały ją i spaliły oddziały krzyżackie. W 1458 roku opuszczony zamek został zajęty przez oddziały chłopskie, które zadeklarowały gotowość współpracy z polskim gubernatorem Prus, Janem Bażyńskim. Jednak ostatecznie do niej nie doszło.

Po sekularyzacji Zakonu Krzyżackiego w 1525 roku zamek w Barcianach został przekształcony w siedzibę zarządcy dóbr ziemskich, pełniącą funkcje administracyjne i gospodarcze. Około 1580 roku budowniczy królewiecki Blasius Berwart, na polecenie margrabiego Jerzego Fryderyka, wzniósł przy kurtynie zachodniej trzecie skrzydło — trzykondygnacyjny spichlerz.

W połowie XVII wieku gotycką zakrystię, znajdującą się w cylindrycznej baszcie północno-wschodniej, przekształcono zakrystię w przytulną alkowę z kominkiem. W XVIII wieku do kurtyny południowej dobudowano parterowy budynek administracyjny domeny państwowej oraz przebito przy nim drugą bramę. Przeprowadzone w kolejnych latach zmiany niewiele zmieniły wygląd zamku, m.in. wymieniono zniszczony krużganek na nowy o konstrukcji ryglowej.

W 1. połowie XIX wieku zamek znalazł się w rękach prywatnych. Prawdopodobnie w tym okresie przy ścianie szczytowej skrzydła wschodniego wzniesiono drewnianą werandę. Na początku XX wieku osuszono stawy wokół zamku, a ich tereny zagospodarowano na ogrody. W 1914 roku w wyniku pożaru spłonęło dzierżawione przez Bernharda Pachnię skrzydło północne. Większość prac przy jego odbudowie przeprowadzono dopiero w latach 1927-1928.

Po II wojnie światowej zamek w Barcianach przejęło Państwowe Gospodarstwo Rolne, wykorzystując go na cele administracyjne i gospodarcze. Rozebrano wówczas XVIII-wieczny budynek administracyjny, wznosząc na jego miejscu nowy. W 2000 roku warownia ponownie znalazła się w rękach prywatnych.

Rys. tyt.: Steinbrecht C., Die Baukunst des deutschen Ritterordens in Preussen, t. 4, Die Ordensburgen der Hochmeisterzeit in Preussen

Jeśli podoba się Wam to, co czytacie – wesprzyjcie wirtualną kawą.