Pałac Saski w Warszawie

Chociaż kilkukrotnie zmieniał swój wygląd i przeznaczenie Pałac Saski w Warszawie istniał blisko 300 lat. Został zniszczony w grudniu 1944 roku przez wojska hitlerowskie. Obecnie jedyną pozostałością po nim jest fragment arkad z Grobem Nieznanego Żołnierza.

Pałac Saski ok. 1864 r. Fot. M. Pusch, „Vues de Varsovie” (zbiory Biblioteki Narodowej)

Pierwotnie na miejscu późniejszego pałacu w 2. połowie XVII wieku znajdował się dwór Tobiasza Morsztyna. Około 1661 roku Jan Andrzej Morsztyn, brat i spadkobierca Tobiasza, wzniósł na miejscu dworu piętrowy barokowy pałac z czterema wieżami. Jednak Morsztynowie nie zabawili długo w pałacu, który zakupił w 1713 roku król August II Mocny. Władca szybko rozpoczął jego przebudowę, pragnąc stworzyć rezydencję wzorowaną na pałacu w Wersalu. Ukończony w 1724 roku pałac stał się głównym elementem Osi Saskiej ciągnącej się od Krakowskiego Przedmieścia do Koszar Mirowskich.

Prace nad rozbudową założenia pałacowego kontynuował następca Augusta II – jego syn August III. Wówczas do obszaru całego kompleksu przyłączono posiadłość rodu Sanguszków (późniejszy pałac Brühla) oraz rezydencję biskupa Teodora Potockiego (przekształconą później w pałac Błękitny).

Po śmierci Augusta III Sasa w 1763 roku pałac utracił status rezydencji królewskiej i zaczął podupadać. Kolejni elektorzy sascy, władający rezydencją do 1816 roku, wynajmowali pomieszczenia budynku na biura i mieszkania.

Po kongresie wiedeńskim pałac Saski przeszedł na własność rządu Królestwa Polskiego. Część pomieszczeń budynku przeznaczono na siedzibę Liceum Warszawskiego. Jesienią 1810 roku na drugim piętrze prawego skrzydła pałacu zamieszkali Mikołaj Chopin wraz z żoną Justyną oraz dwojgiem dziećmi: Ludwiką i Fryderykiem. Ojciec przyszłego kompozytora rozpoczął wówczas pracę w Liceum Warszawskim jako nauczyciel języka francuskiego. Chopinowie mieszkali w pałacu Saskim do 1817 roku.

Pałac Saski od strony ogrodu, fot. ze zbiorów Biblioteki Narodowej

W 1817 roku podjęto prace nad zmianą charakteru zarówno pałacu jak też i okołopałacowego założenia krajobrazowego. Powstał wówczas projekt częściowej przebudowy pałacu i ustawienia alei stu kolumn wzdłuż Osi Saskiej. Jednak do realizacji tych planów nie doszło ze względu na jej wysokie koszty finansowe.

Częściowo zniszczony podczas powstania listopadowego pałac Saski w 1837 roku znalazł się w rękach nowego właściciela – rosyjskiego kupca Iwana Skwarcowa. Na jego zlecenie w latach 1839-1842 przebudowano założenie pałacowe w stylu klasycystycznym na podstawie projektu Adama Idźkowskiego. Rozebrano wówczas środkową część pałacu i dodając w tym miejscu kolumnadę w stylu korynckim. Zmodyfikowano także oba skrzydła boczne pałacu, dodając m.in. nawiązujące do stylu kolumnady pilastry.

W listopadzie 1841 roku przed pałacem odsłonięto, zaprojektowany przez Antonia Corazziego, pomnik przeciwników powstania listopadowego. Pod koniec XIX wieku, w związku z budową monumentalnego soboru sobór św. Aleksandra Newskiego, pomnik przeniesiono na plac Zielony (obecny plac Jana Henryka Dąbrowskiego). W 1864 spadkobiercy Iwana Skwarcowa sprzedali pałac armii Imperium Rosyjskiego, która zajmowała go do 1915 roku. W tym czasie w gmachu znajdowała się siedziba Dowództwa III Warszawskiego Okręgu Wojskowego.

Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości w 1918 roku w pałacu Saskim ulokowano Sztab Generalny Wojska Polskiego. Przed budynkiem od strony placu Saskiego ustawiono pomnik księcia Józefa Poniatowskiego. W 1925 roku centralnym punkcie arkad pałacu Saskiego umieszczono Grób Nieznanego Żołnierza, którego odsłonięcie odbyło się 2 listopada tego roku.

W latach 30. XX wieku w pałacu Saskim miało swoją siedzibę Biura Szyfrów, które w 1932 roku (dzięki pracy matematyków Mariana Rejewskiego, Jerzego Różyckiego i Henryka Zygalskiego) dokonało złamania kodu niemieckiej maszyny szyfrującej Enigma.

Wodotrysk w Ogrodzie Saskim (zbiory Biblioteki Narodowej)

Podczas II wojny światowej pałac Saski został zajęty przez Wehrmacht, a sąsiadujący z nim pałac Brühla był siedzibą gubernatora dystryktu warszawskiego. Po upadku Powstania Warszawskiego gmach został wysadzony w powietrze przez żołnierzy niemieckich. Ocalał tylko fragment arkad z Grobem Nieznanego Żołnierza.

Po zakończeniu II wojny światowej władze PRL brały pod uwagę odbudowę zachodniej pierzei placu Saskiego, ale żaden z projektów poza fazę rozpisania konkursów. W 1946 roku przeprowadzono rekonstrukcję ocalałego fragmentu arkad budynku z Grobem Nieznanego Żołnierza według projektu architekta Zygmunta Stępińskiego. Do koncepcji odbudowy pałacu Saskiego powrócono w latach 70. XX wieku. Rozpisano wówczas kolejny konkurs architektoniczny, podczas którego wybrano projekt architektów Bohdana Gniewiewskiego i Bolesława Koseckiego, jednak nie doczekał się on realizacji.

Idea odbudowy budynku odżyła w latach 2004-2006 za sprawą ówczesnego prezydenta Warszawy Lecha Kaczyńskiego, który uczynił ją jednym ze sztandarowych projektów swojej prezydentury w stolicy. Podczas prac archeologicznych odsłonięto fundamenty pałacu. Wówczas w okolicach Grobu Nieznanego Żołnierza odnaleziono tunel 1933 roku łączący skrzydła pałacowe.

W 2018 roku, podczas obchodów 100. rocznicy odzyskania niepodległości przez Polskę, prezydent Andrzej Duda podpisał deklarację o restytucji pałacu Saskiego. 7 lipca 2021 roku Prezydent wniósł do Sejmu projekt ustawy o odbudowie pałacu Saskiego, pałacu Brühla oraz trzech kamienic przy ulicy Królewskiej w Warszawie (druk nr 1388). Sejm uchwalił ustawę 23 lipca 2021 a Prezydent podpisał ją 15 sierpnia 2021 roku podczas Święta Wojska Polskiego.

Fot. tyt.: H. Poddębski (zbiory Biblioteki Narodowej)