fbpx

Toruń

Na początku 1228 roku na ziemie polskie przybyło dwóch rycerzy krzyżackich z oddziałem knechtów, mający zasiedlić pustoszoną przez Prusów ziemię chełmińską. W 1230 roku dołączył do nich niewielki oddział pięciu rycerzy i kilkudziesięciu knechtów dowodzonych przez Hermanna von Balka. W lipcu bądź sierpniu tego roku osiedlili się oni w otrzymanym od Konrada gródku na lewym brzegu Wisły – Vogelsang (Łabędzi Śpiew). Już w następnym roku Krzyżacy przeprawili się na prawy brzeg rzeki, gdzie zorganizowali niewielki przyczółek.

Zamek krzyżacki w Toruniu (fot. Narodowe Archiwum Cyfrowe)

Wskutek powtarzających się powodzi umocnienie, zwane „wieżą na dębie” ulegało ciągłym podtopieniom. W związku z tym Krzyżacy przenieśli się około 10 km w górę Wisły, na miejsce zniszczonego przez Prusów słowiańskiego grodu Postolsk. Powstało tu drewniano-ziemne założenie, które przed 1241 rokiem wzmocniono fragmentarycznie kamiennym murem. Było jedną z nielicznych warowni krzyżackich, które nie zostały zdobyte podczas pierwszego powstania pruskiego (1242-1246). Pierwszym znanym komturem toruńskim był Rabe, wzmiankowany w 1251 roku. W tym okresie była już zaawansowana budowa murowanego zamku, którą ukończono około 1300 roku.

Położony między Starym i Nowym Toruniem zespół obronny składał się z zamku właściwego oraz dwóch przedzamczy (górnego i dolnego). Z trzech stron opływał go uregulowany strumień zwany Bachą, a od południa płynęła Wisła.

Zamek właściwy, założony na planie podkowy, zajmował powierzchnię 2300 m2 i posiadał wewnętrzną zabudowę, umiejscowioną wzdłuż muru obwodowego. Główny dom mieszkalny wzniesiono przy kurtynie południowej na planie prostokąta o wymiarach 54 x 12 m. Była to jednotraktowa budowla, której piwnice i parter pełniły funkcje gospodarcze, zaś na piętrze mieściły się sale mieszkalne i reprezentacyjne. Od wschodu ulokowano dwunawową kaplicę, nakrytą sklepieniem krzyżowo-żebrowym, wspartym na kolumnach i trójdzielnych służkach. Sąsiadował z nią podobnie przesklepiony refektarz oraz dormitorium. Drugie piętro oraz strych pełniły rolę spichrzów i magazynów. Krótkie skrzydło wschodnie miało zapewne dwie kondygnacje, a jego centralną część zajmował kapitularz. W północnej części dziedzińca znajdowała się wolnostojąca wieża obronna (bergfried) o wysokości około 40 m i średnicy około 10 m. Za nią, od strony północnej wzdłuż muru zlokalizowano stajnie i budynki gospodarcze. Od strony wschodniej usytuowany był dansker w formie ufortyfikowanej wieży z przepustem rzecznym. Został on połączony krytym gankiem (wspartym na dwóch arkadach) ze skrzydłem wschodnim, ponad murem obwodowym.

Po bitwie pod Grunwaldem w 1410 roku Toruń został zajęty bez walki przez wojska polskie. Pieczę nad nim król Władysław Jagiełło powierzył Wincentemu z Gronowa, kasztelanowi nakielskiemu. Po podpisaniu traktatu pokojowego w 1411 roku zamek wraz z miastem powrócił pod panowanie Zakonu.

Dansker zamku krzyżackiego w Toruniu (fot. Narodowe Archiwum Cyfrowe)

W 1420 roku część zabudowań zamkowych spłonęła, jednak mimo przeprowadzonego remontu warownia zaczęła podupadać. W 1422 roku, po zakończeniu wojny „głodowej”, Zakon Krzyżacki był zmuszony m.in. do rozebrania zamku w Małej Nieszawce. W związku z tym powiększono załogę toruńskiej warowni, dla której wzniesiono dodatkowe budynki mieszkalne oraz zabudowano krużganki.

7 lutego 1454 roku Toruń wystąpił zbrojnie przeciwko Zakonowi, dając tym samym sygnał do rozpoczęcia powstania. Już następnego dnia zamek został zdobyty przez mieszczan toruńskich. Decyzją Rady Miasta (wbrew stanowisku Związku Pruskiego) został zburzony, żeby nie można było w nim osadzić załogi królewskiej. Ocalał tylko młyn, szpital, częściowo zburzony dansker oraz fragmenty murów na przedzamczach. W ruinach zamku urządzono wysypisko śmieci.

Po wyburzeniu warowni jej teren włączono do miasta. W 2. połowie XV wieku na terenie przedzamcza usypano wał obronny z fosą, w którego narożu wzniesiono Dwór Bractwa św. Jerzego (tzw. Dom Mieszczański). W latach 1600-1613, wykorzystując część murów zamkowych, wzniesiono wał ziemny o kształcie trójbocznego bastionu. W tym okresie dansker przebudowano na prochownię.

Po I rozbiorze Polski w 1772 roku Toruń znalazł się w zaborze pruskim. Pod koniec XVIII wieku na przedzamczu górnym wybudowano barokowy dworek (tzw. generałówkę), w którym w okresie międzywojennym mieszkał generał Wiktor Thommeé.

Na przełomie XIX i XX wieku na terenie zamku miały miejsce kolejne prace budowlane. Przebudowano wówczas Dom Mieszczański oraz w północnej części dawnego przedzamcza górnego wzniesiono szpital. Z kolei część młyna zamkowego przebudowano na dom czynszowy.

W XX wieku zapomnianym zamkiem zainteresowali się archeolodzy i konserwatorzy. W latach 1958-1966 przeprowadzano gruntowne badania archeologiczne i konserwatorskie, podczas których odsłonięto fragmenty murów i piwnic.

Obecnie toruńska warownia udostępniona jest turystom w formie trwałej ruiny. Na jej terenie organizowane są festiwale, happeningi i imprezy masowe. Od 2007 roku gospodarzem obiektu jest Centrum Kultury „Zamek Krzyżacki”.

Fot. tyt.: Narodowe Archiwum Cyfrowe