Rzeszów

Dzieje Rzeszowa są nierozerwalnie związane z Mikołajem Spytkiem Ligęzą, dzięki któremu nastąpił dynamiczny rozwój miasta. Jedną z jego inwestycji było wzniesienie zamku. Po śmierci Ligęzy Rzeszów wraz z zamkiem przeszedł w ręce Lubomirskich.

Rzeszów
Fot. J-k [Public domain], from Wikimedia Commons
Pod koniec XVI wieku kasztelan sandomierski Mikołaj Spytek Ligęza wzniósł na lessowym wzgórzu założenie obronne (zamek). W jego skład wchodziły murowany, piętrowy dwór oraz kilka budynków gospodarczych. Cały zespół zabudowań otoczony był kamiennym murem kurtynowym.

Ligęza, chcąc podkreślić swoją pozycję i zamożność, wzniósł okazałą siedzibę, która miała raczej budzić podziw i lęk u ludności niż pełnić realną rolę obronną. Przy takich założeniach nie powinna dziwi łatwość, z jaką bratanek Mikołaja, Andrzej Ligęza dwukrotnie sforsował umocnienia.

Nowy zamek przyjął nowoczesną jak na owe czasy formę palazzo in fortezza. Bastiony zostały częściowo obmurowane kamienno-ceglanym płaszczem, a częściowo odziano blokami z surowej gliny. Mury kurtynowe poprzedniej fortecy utworzyły trzy ściany zewnętrzne nowej. Czwarte skrzydło stanowił prawdopodobnie przedłużony budynek dworu obronnego.

Po śmierci Ligęzy w 1637 roku majątek przypadł jego córce Konstancji, żonie Jerzego Sebastiana Lubomirskiego, marszałka wielkiego koronnego i hetmana polnego koronnego. W tym czasie zamek w Rzeszowie stracił na znaczeniu, a do jego renowacji nie przykładano większego znaczenia. Było to spowodowane m.in. sąsiedztwem należącej do Lubomirskich bardziej okazałej rezydencji rodowej w Łańcucie. Za czasów Lubomirskiego zamek w Rzeszowie kilkakrotnie zajmowały zarówno wojska szwedzkie podczas „potopu”, jak i wojska królewskie podczas rokoszu w 1663 roku. Dodatkowe uszkodzenia związane były z wojną z kozakami.

Pod koniec XVII stulecia syn Jerzego Lubomirskiego, Hieronim Augustyn, przystąpił do prac nad rozbudową zamku w Rzeszowie, które powierzył Tylmanowi z Gameren. W ich efekcie zamek przekształcono w czteroskrzydłową rezydencję z wewnętrznym dziedzińcem i wieżą bramą.

Rzeszów
Fot. Przykuta [GFDL or CC BY-SA 3.0 ], from Wikimedia Commons
Kilka lat po zakończeniu prac budowlanych w Rzeszowie wybuchł pożar, który poważnie uszkodził także zamek. Do kolejnych zniszczeń doszło podczas wielkiej wojny północnej. Niezdecydowana postawa Hieronima Augustyna Lubomirskiego wobec konfliktu sprawiła, że zamek zdobywały wojska szwedzkie, polskie, saskie i rosyjskie.

W XVIII stuleciu Lubomirscy z różną intensywnością prowadzili na rzeszowskim zamku niezbędne prace remontowe oraz modernizacje zewnętrznych umocnień. Po I rozbiorze Polski w 1772 roku Rzeszów znalazł się w zaborze austriackim. W 1820 roku Jerzy Roman Lubomirski sprzedał zamek władzom austriackim, które adaptowały go na siedzibę sądów oraz więzienia.

Pod koniec XIX wieku planowano generalny remont zamku, jednak ze względu na jego stan ostatecznie zdecydowano się wyburzyć całą konstrukcję. Obiekt wybudowano od nowa na planie prostokątnym zbliżonym do historycznego obrysu. Projekt nawiązywał do XVIII-wiecznej formy zamku znanej z grafik Wiedemanna. Postawiono czteroskrzydłowy, trzypiętrowy gmach z wewnętrznym dziedzińcem. Zachowano jedynie wieżę bramną, która została nadbudowana do pięciu pięter i zwieńczona barokowym hełmem.

Zamkowe więzienie w Rzeszowie funkcjonowało do 1981 roku. Podczas niemieckiej w czasie II wojny światowej zamek stał się miejscem kaźni dla tysięcy Polaków. W latach PRL-u, a zwłaszcza w okresie stalinizmu, w zamku także dochodziło do tortur i egzekucji członków ruchu oporu i działaczy antykomunistycznych.

Fot. tyt.: J-k [Public domain], from Wikimedia Commons